Игир
Acorus calamus L.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Acorus.calamus.IBUz.00077
Ўсимлик тавсифи.
Игир – бу Аcоrаcеае оиласига мансуб кўп йиллик ўт, баландлиги 60-120 см га етади, горизонтал, эгри-бугри илдизпояли, (узунлиги 1,5 м гача ва қалинлиги 3 см гача) кўп сонли оқ чилвирсимон қўшимча илдизларга эга. Илдизпоя барг қинининг қолдиқлари билан қопланган, сарғиш-яшил, деярли қўнғирранг, ички қисми пушти тусли оқ рангга эга. Барглари кетма-кет жойлашган, икки қаторли, ёрқин яшил рангда, илдизпоянинг шохланган асосида тутам бўлиб жойлашган.
Барглар ва айниқса илдизпоялар кучли ёқимли ҳидга эга. Тўпгул этдор, учки, цилиндрсимон-конусли, ён томонга бурилган сўтаси 4-12 см узунликда. Гуллари майда, яшил-сарғиш, икки жинсли. Меваси – чўзинчоқ, кўп уруғли резавор мева.
Жуда камдан-кам гуллайди, май ойининг охиридан июль ойигача. Тиббиётда иғирнинг илидзпоялари қўлланилади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Ўзбекистонда игир инвазив тур бўлиб, Самарқанд вилояти ҳудудида, Зарафшон дарёсининг узанларида учрайди. Игир бу қирғоқ-сувли ўсимлик. У турғун ва аста-секин оқаётган сувлардаги балчиқли ва аллювиал тупроқларда, дарёлар, анҳорлар, кўллар, ҳавзаларнинг қиялама қирғоқларида, ботқоқли жойларда ўсади. Дарёлар ва сув ҳавзаларидаги сув сатҳининг ёки тупроқ намлигининг ўзгариши иғир чакалакларининг тез йўқолишига олиб келади. Атроф муҳитнинг гидрологик режимининг ўзгаришига бундай таъсирчанлиги сабабли иғир одатда сув ҳавзалари бўйлаб 5-7 м кенглигида лентага ўхшаш чакалакларни ҳосил қилади Унинг соф чакалакларининг майдони бир неча ўнлаб квадрат метрдан ошмайди. Ҳозирги вақтда иғир соф чакалаклари кам учрайди, чунки бу ўсимлик хом ашёси йиғиладиган объект ҳисобланади. Бундай хом ашёсининг йиғилиши оқибатида соф чакалаклар ўрнига аралаш чакалаклар ҳосил бўлади, кейинчалик иғир қамиш ва бошқа ўсимликлар томонидан сиқиб чиқарилади.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Игир илдизпоялари ёзда ва кузда (июндан сентябргача) ботқоқлар қуриб, сув сатҳи тушганда йиғиб олинади. Шу билан бирга игир илдизпоялари қазиб олинади, баъзида эса плуг ёрдамида йиғиштирилади; нам жойларда уларни хаскаш билан тортиб олинади. Йиғилган ва тозаланган илдизпоялар очиқ ҳавода қуритилади, кейин 20-30 см узунликдаги бўлакларга бўлинади ва 30-35°С дан юқори бўлмаган ҳароратда яхши ҳаво айланадиган хоналарда қуритилади.
Игир илдизларини йиғишда хом ашё базасини тиклаш учун камида 3 йил кераклигини ҳисобга олиш керак. Шунинг учун илдизларни танлаб қазиб олиш керак, ҳар бир чакалакдаги ўсимлик новдаларининг 30 фоизидан кўп бўлмагани йиғиб олинади.
Ҳозирда мавжуд талабларга мувофиқ игир хом ашёси 20-30 см узунликдаги ва 1-2 см қалинликдаги илдизпояларнинг бўлакларидан иборат, ташқи томондан улар сарғиш-қўнғирранг, синиқ жойларида сариқ тусли оқ ва оқ-пушти рангга эга. Ҳиди ўзига хос, хушбўй; таъми хуш таъмли-аччиқдир. Намлик 14% дан ошмаслиги керак. Тозаланган хом ашёнинг таркибида синиқ жойлари қўнғир ранглиси 5% дан, илдизлар ва баргларнинг қолдиқлари бўлган илдизпоялари 1% дан, узунлиги 2 см дан кам бўлган илдизпоялари 2% дан, минерал аралашмалар (тупроқ, қум, тошлар) 1% дан ошмаслиги керак. Тозаланган илидзпояларда эфир мойининг миқдори 1,5% дан кам бўлмаслиги керак. Хом ашёнинг яроқлилик муддати – 3 йил. Уни қоғоз билан қопланган ёғоч қутиларда сақланади.
Кимёвий таркиби.
Игир илдизпоялари таркибида пинен (1%), камфин (7%), каламен (10%), камфора (8,7%), акарон, изоакарон, асарон, проазуленлардан ташкил топган эфир мойлари (4,85% гача) ва бошқалар мавжуд. Илдизпояларда аччиқ гликозид акорин, танинлар, алкалоид каламин ва аскорбин кислотаси мавжуд. Игир ўти крахмалга бой (20% гача), таркибида холин, ширалар, луценин гликозиди мавжуд.
Тиббиётда қўлланилиши.
Игир илдизпоялардан тайёрланган препаратлар сурункали гастрит, ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак яраларини даволашда кенг қўлланилади, айниқса, ошқозон суюқлигининг паст кислоталилиги, ахилия, келиб чиқиши турли хил диарея ва бошқа ошқозон касалликларида ишлатилади.
Камроқ ҳолларда ўсимлик препаратлари холецистит, келиб чиқиши турли бўлган гепатит ва буйрактоши касалликлари учун ишлатилади. Игир илдизпояларининг кукуни ошқозон яраси ва ўн икки бармоқли ичак яраларини даволашда ишлатиладиган «Викалин» ва «Викаир» препаратларининг таркибий қисмларидан бири сифатида киритилган.
Игир илдизпояларнинг дамламаси. 10 г (2 ош қошиқ) хом ашё сирланган идишга солинади ва 200 мл (1 стакан) иссиқ қайнатилган сув қуйилади, қопқоқ билан ёпилади ва 15 дақиқа давомида қайнаб турган сувда (сув ҳаммомида) иситилади, кейин 45 дақиқа совутилади, сузгичдан ўтказилади, қолган масса сиқиб чиқарилади. Олинган дамлама қайнатилган сув билан 200 мл ҳажмгача суюлтирилади. Овқатдан 30 дақиқа олдин кунига 3-4 марта 1/3 чашка илиқ ҳолда ичилади. Салқин жойда 2 кунгача сақланади.
Қуйида анъанавий тиббиётда игир илдизпояларини қўллаш бўйича бир нечта рецептлар келтирилган:
Ангина учун чайиш шаклида игир дамламаси ва эритмалари буюрилади. У балғам кўчирувчи, яллиғланишга қарши ва дезинфекциялаш таъсирига эга. Агар игир илдизпоясини кунига 5-6 марта кичик бўлаги чайналса, уни 15-20 дақиқа давомида оғизга солиб қўйилса, олти ой ичида томоқ оғриғидан халос бўлиш мумкин. Игир илдизпояси ва эман пўстлоғини қўшиб ангинани даволашда турли хил аралашмалар тайёрлаш мумкин. Шунингдек, ангинани олдини олиш учун илдизпоясини чайнаш ҳам фойдалидир.
Игир тиш оғриғини даволатишда энг яхши восита ҳисобланади. Игирнинг илдизпоясидан тайёрланган дамлама ичилади ёки у билан оғиз чайилади.
Агар тиш оғрийдиган бўлса, милкларга иғир дамламасини суртиш керак ва оғриқ тез ўтиб кетади. Игир касал бўлган тишга чуқур киради ва илдизига оғриқ қолдирувчи таъсир кўрсатади.
Қўллаш мумкин бўлмаган ҳолатлар:
Игирни ҳар қандай қон кетишларида ишлатмаслик керак, гипотоник беморларга умуман тавсия этилмайди. Ошқозон суюқлигининг кислоталиги ошганда у қабул қилинмайди. Агар шунга қарамай, игирдан тайёрланган препаратни қўллаш керак бўлса, унинг таркибига хлорид кислотасини ишлаб чиқаришини камайтирадиган ўсимликларни киритиш керак. Ошқозон ярасининг ўткир даврида игир ичиш тавсия этилмайди. Бундан ташқари, ҳомиладор аёллар учун қўллаш мумкин эмас.
Шуни эсда тутиш керакки, табиий дори воситаларидан меъёрий даражада фойдаланиш керак. Агар игирнинг дозалари кўпайтирилса, бу қусишга олиб келади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Аир обыкновенный, или тростниковый. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2002. –Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). – 407 с.
2. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
3. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
4. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
5. Барабанов Е.И. Ботаника: учебник для студ. Высш. учеб. заведений. – М.: Академия, 2006. – С.374. – 448 с.
6. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений // Под редакцией Т.А.Адылова – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
7. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
8. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
9. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
10. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
11. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
12. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
13. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России.–М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2002. – Т.1. – С. 407.
14. Зузук Б.М., Куцик Р.В. Аир тростниковый (Аир обыкновенный) // Провизор журн. – Харьков: Фармитэк, 2002. – Вып. 8.
15. Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области. Под ред. А.Л.Буданцева и Г.П.Яковлева. – М.: Т-во науч. изд. КМК, 2006. – 799 с.
16. Лекарственные растения государственной фармакопеи. Фармакогнозия. (Под ред. И.А.Самылиной, В.А.Северцева). – М.: АМНИ, 1999. – 488 с.
17. Мазнев, Н.И. Энциклопедия лекарственных растений. 3-е изд., испр. и доп. – М.: Мартин, 2004. – 496 с.
18. Машковский М.Д. Лекарственные средства. В 2-х т. – М.: ООО Издательство Новая Волна, 2000. – 540 с.
19. Муравьёва А.Д., Самылина И.А., Яковлев Г.П. Фармакогнозия: Учебник. 4-е изд., перераб. и доп. – М.: Медицина, 2002. – 656 с.
20. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
21. Универсальная энциклопедия лекарственных растений. Сост. И.Н. Путырский, В.Н. Прохоров. – М.: Махаон, 2000. – С. 47-49.
22. Фитотерапия с основами клинической фармакологии. Под ред. В.Г.Кукеса. – М.: Медицина, 1999. . – 192 с.
23. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
24. Чиков П.С. Лекарственные растения. М.: Медицина, 2002. –496 с.
25. Khodjimatov O.K., Namba T. An overview of the common medicinal plants of Uzbekistan. Ayurveda research. №27, 1997. pp. 96-104.
26. www.ipni.org
27. https://www.greeninfo.ru
28. http://lektrava.ru
29. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
30. http://pharmspravka.ru
31. http://www.fito.nnov.ru
32. http://n-retsept.ru
33. www.plantarium.ru
34. http://www.plantsoftheworldonline.org/?q=Acorus%20calamus
35. http://www.theplantlist.org/
36. http://www.u-lekar.ru/
37. http://100trav.su/
38. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/613580
39. https://kladovayalesa-ru.turbopages.org/s/kladovayalesa.ru/archives/7820
40. https://mag.org.ua/rast/trava6.html
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Acorus.calamus.IBUz.00077


РУ



