






Қизилпойча
Hypericum scabrum L.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Hypericum.scabrum.IBUz.00046
Ўсимлик тавсифи.
Hypericaceae оиласига мансуб оиласига мансуб тик турувчи, икки қиррали, шохланган пояси бўлган кўп йиллик илдизпояли ўсимлик. Кўп йиллик, бутун ўсимлик озроқ ёки камроқ тукли бўртмалар ҳисобига ғадир-будур. Илдизлари ёғочлашган, эни 4-10 мм, поялари кўп сонли, қизғиш-бинафша рангга бўялган, тўпгул қисмида оддий ёки камроқ шохланган, баландлиги 20-50 см гача. Поядаги барглари узунлиги 10-15 мм, чизиқли-чўзинчоқ ёки ланцетсимон, одатда четлари ичкарига ўралган, безли тукчалар билан қопланган, баргнинг остки қисмида кескин ажралиб турадиган марказий томирга эга, барглар қўлтиғида қисқарган, 1-4 см узунликда новдалари бўлиб, улар ингичка, эни 0,5-1,5 мм, четлари ичкарига ўралган чизиқли баргчаларга эга. Тўпгул қалқончасимон рўвак, эни 3-5 см, тўпгулнинг новдалари дағал. Гулёнбарглари узунлиги 1-3 мм, чизиқли-ланцетсимон ёки ланцетсимон пардасимон бўлмаган, силлиқ ёки киприксимон. Гулбандлар силлиқ, узунлиги 1-3 мм. Косачабарглари узунлиги 2-4 мм, силлиқ, текис, кўкимтир, томирлари кескин чиқиб турган, 1/2-3/4 гача овалсимон-тухумсимон, юқорида қисқа учли баргчаларга бўлинган, одатда четлари бир нечта қора-жигарранг безли туклар билан қопланган. Гултожибарглари тўкилмайдиган, чўзинчоқ тескари тухумсимон ёки овал-тухумсимон, юқорида юмалоқлашган ва бу ерда бироз безли киприкчалар бор, узунлиги 4-10 мм ва эни 2-4 мм, асосида аста-секин торайган. Чангчилари гултожибаргларидан узунроқ. Кўсаклар тухумсимон, 5-7 мм узунликда, томирлари кескин чиқиб турган, юқорида тез торайиб, қисқа тумшуқчани ҳосил қилади. Уруғлар цилиндрсимон, бироз эгилган, узунлиги 2 мм га яқин, зич қопланган тукли бўртиклар ҳисобига оқиш рангда.
Май-июль ойларида гуллар, июнь-август ойларида мевалайди.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Тошкент, Фарғона, Жиззах, Самарқанд, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларининг тоғ олди минтақасидан ўрта тоғ минтақаларигача тошли ва шағалли қияликларда учрайди.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Қизилпойча ўтини йиғиш ва сифатига қўйиладиган талаблар далачойни йиғиш қоидаларига ўхшайди.
Кимёвий таркиби.
Ўсимлик таркибида эфир мойи, алкалоидлар, С витамини, каротин, рутин, кверцетин, гиперин, кверцитрин, мирицетин, 3-рутинозид мирицетин, 7-арабинозид кверцетин, авикулярин, антоцианлар, кумаринлар, флороглюцинлар, танинлар, гиперицин, катехинлар мавжуд. Илдизларида алкалоидлар, тўпгулларида PP витамини топилган.
Қўллаш усули.
Ўсимлик турли хил касалликларда (жигар, юрак, ошқозон, ичак, сийдик пуфаги) ишлатилади. Қизилпойча юқори антибактериал, фенол бирикмалар йиғиндиси эса вирусга қарши фаолликни кўрсатади. Тажрибада ўртача диуретик таъсири аниқланган. Гулларнинг 10% ли настойкаси олтин тусли стафилококк, стрептококк, ичак таёқчасига бактериостатик ва бактерицид таъсир кўрсатади.
Рецептлар:
1) йўтал, бронхит, цистит, гепатит, гастрит, энтерит, колит:
1 ош қошиқ қуруқ майдаланган ўтига 1 стакан сув қуйилади, 3-4 дақиқа давомида қайнатилади, 2 соат туриб, сузгичдан ўтказилади. 1/4-1/3 стакандан ичилади. Кунига 3 марта овқатдан 30 дақиқа олдин.
2) юқумли гепатит:
2 ош қошиқ гуллрига 1 литр қайноқ сув қуйилади, 1 соатга қолдирилади, сузгичан ўтказилади. Секин-аста илиқ ҳолда чой шаклида кунига 2-3 марта 1 стакандан ичилади. Шунга қарамай, қизилпойчадан фойдаланишдан олдин аввал мутахассис ёки шифокор билан маслаҳатлашиш керак.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. –764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Здоровая кожа и растительные средства // Авт.-сост.: И. Пустырский, В. Прохоров. – М. Махаон; Мн.: Книжный Дом, 2001. – 192 с.
12. Лекарственное растительное сырье. Фармакогнозия: Учеб. пособие / Под ред. Г.П.Яковлева и К.Ф.Блиновой. – СПб.: СпецЛит, 2004. – 765 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. –592 с.
14. Носова М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
15. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. –467 с.
16. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
17. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
18. Чиков П.С. Лекарственные растения. – М.: Медицина, 2002. –496 с.
19. Michiko Matsuhisa, Yasuhiro Shikishima, Yoshihisa Takaishi, Gisho Honda, Michiho Ito, Yoshio Takeda, Hirohumi Shibata, Tomihiko Higuti, Olimjon K.Khodzhimatov, and Ozodbek Ashurmetov. Benzoylphloroglicinol Derivatives from Hypericum scabrum. Journal of Natural products. Vol. 65, №3, 2002. pp. 290-294.
20. N.Tanaka, Y.Takaishi, Y.Shikishima, Y.Nakanishi, K.Bastow, Kuo-Hsiung Lee, G.Honda, M.Ito, Y.Takeda, Olimjon K. Khodzhimatov, O.Ashurmetov. Prenylated Benzophenones and Xanthones from Hypericum scabrum. Journal of Natural products. Vol. 67, №11, 2004. pp. 1870-1875.
21. www.ipni.org
22. https://www.greeninfo.ru
23. http://lektrava.ru
24. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
25. http://pharmspravka.ru
26. http://www.fito.nnov.ru
27. http://n-retsept.ru
28. www.plantarium.ru
29. http://www.theplantlist.org/
30. http://www.u-lekar.ru/
31. http://100trav.su/
32. https://www.asienda.ru/plants/zveroboj-sherohovatyj/
33. http://mountainherbs.uz/ru/Hypericumscabrum
34. https://www.vashtravnik.com/index.php/ru-ru/688
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Hypericum.scabrum.IBUz.00046


РУ