Далачой
Hypericum perforatum L.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Hypericum.perforatum.IBUz.00045

Ўсимлик тавсифи. 

Hypericaceae оиласига мансуб тик турувчи, икки қиррали, шохланган пояси бўлган кўп йиллик илдизпояли ўсимлик. Барглари қарама-қарши, ҳидли, чўзинчоқ-овалсимон, тиниқ нуқтали безли тукчалари бор. Гуллари сариқ рангда, учта тўпламда бирлашган кўп сонли чангчиларга эга. Уруғчиси учта устунчали ва уч уяли устки тугунчадан иборат. Меваси уч уяли кўп уруғли кўсак. Баландлиги 30-100 см. Гуллаш вақти: июнь – июль.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

Фарғона, Тошкент, Самарқанд ва Сурхондарё вилоятларидаги тоғ олди минтақасидан ўрта тоғ ҳудудигача тарқалган.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Далачой ўтларини одатда июнь охиридан июль бошларида оммавий гуллаш пайтида йиғилади. Йиғилган ўтлар яхши ҳаво айланадиган чордоқларда ёки айвонлар остида қуритилиб, қоғозга ёки матога 5-10 см қалинликда ёйилиб, вақти-вақти билан айлантирилади. Бутун ўсимлик ўти 15 кг дан ошмайдиган матодан қилинган қопларга, майдалангани – 25 кг оғирликдаги қопларга қадоқланади. Ундан олдин хом ашё қўшимча равишда ишлов берилади: майдаланади ва дағал поялари элакларда олиб ташланади. Қуруқ, ҳаво яхши айланадиган жойларда сақланади. Хом ашёнинг яроқлилик муддати 3 йил. ХI ДФ га мувофиқ, ишлов берилмаган хом ашёнинг намлиги 13% дан ошмаслиги керак, рутин бўйича флавоноидлар йиғиндиси 1,5% дан кам бўлмаслиги керак.
Майдаланган хом ашёнинг рақамли кўрсаткичлари: рутин бўйича флавоноидлар йиғиндиси 1,5% дан кам эмас, намлик 13% дан, умумий кул миқдори 8% дан, 10%ли хлорид кислота эритмасида эримайдиган кул 1% дан ошмаслиги керак: ўсимликнинг илдиз қисмлари (асосий пояси ва ён шохлари) 50% дан, тешиклари диаметри 7 мм бўлган элакдан ўтувчи майдаланган зарралар 10% дан, органик аралашмалар (бошқа заҳарли бўлмаган ўсимликларнинг қисмлари) 1% дан, минерал аралашмаси (тупроқ, қум, тошчалар) 1% дан ошмаслиги керак. Моғорлаган ва чириётган, заҳарли ўсимликлар ва уларнинг қисмлари, шунингдек, ортиқча барқарор ҳидни бўлишига йўл қўйилмайди.

Кимёвий таркиби.

Ўсимлик таркибида гиперицин, гиперозид, рутин, кверцитрин ва кверцетин флавоноидлари, никотин кислотаси, церил спирти, танинлар, озроқ миқдордаги холин, каротин (55 мг% гача), С ва PP витаминлари, алкалоидлар ва фитонцидларнинг излари бор. Далачойни ишқаланганда ўзига хос ёқимли ҳид ва озгина бириктирувчи аччиқ-қатронли таъмга эга. Ўсимлик заҳарли ҳисобланади.

Тиббиётда қўлланилиши.

 Далачойнинг доривор ўсимлик сифатида қадимги Юнонистонда танилган. Россия халқ табобатида далачой ўсимлигини «тўқсон тўққиз касалликка қарши ўт» деб ҳисобланади ва кўплаб касалликларни даволаш учун, айниқса, доривор ўтлар аралашмасида кенг қўлланилади. Ўсимлик кўплаб мамлакатларда халқ табобатида қўлланилади. Далачойнинг ўти бириктирувчи, қон тўхтатувчи, яллиғланишга қарши, оғриқ қолдирувчи, антисептик, ярани даволаш, сийдик ҳайдовчи ва ўт ҳайдовчи таъсирга эга. Ўсимлик иштаҳани қўзғатади, турли безларнинг ажралиш функциясини фаоллигини стимулловчи, тўқималарнинг тикланишига ёрдам беради ва асаб тизимига тинчлантирувчи таъсир кўрсатади.
Ўсимлик ўтининг дамламаси аёллар касалликлари, ошқозон-ичак тракти касалликлари (айниқса, колит ва турли хил диареяда), ошқозон ва ичаклардаги оғриқ, жигар, юрак ва сийдик пуфаги касалликларида, хусусан, буйрак тошларида, циститда ва тунда болаларда эҳтиёрсиз сийдик чиқишида ишлатилади. Шунингдек, ундан тинчлантирувчи, бош оғриғи ва бошқа асабий касалликларда оғриқ қолдирувчи восита сифатида ишлатилади. Ўсимлик дамламаси қон тўхтатувчи, яллиғланишга қарши, яллиғланишга қарши ва антигельминт восита сифатида ҳам қўлланилади.
Немис халқ табобатида ўсимлик дамламаси турли хил ошқозон-ичак касалликлари, истисқо, жигар ва буйрак касалликлари, ревматизм, бавосил учун қабул қилинади ва бош оғриғи, асабийлашиш, безовта уйқу ва асабий талваса учун тинчлантирувчи восита сифатида ишлатилади. Томчи шаклида ўсимликнинг спиртли настойкаси ревматик касалликлар учун ичга ичиш учун ишлатилади.
Яраларга суртилган майдаланган янги барглар уларнинг тезда даволанишига ёрдам беради. Майдаланган ўти ўсимлик мойида дамланади, устига скипидар қуйилади, боддан таъсирланган бўғимларга суртилади. Сув билан суюлтирилган спиртли дамламаси ёмон ҳидни йўқотиш учун оғизни чайиш керак, уларни мустаҳкамлаш учун милкларни тоза дамламаси билан суртиш керак. Ўсимлик турли хил доривор препаратларнинг бир қисмидир (сийдик ҳайдовчи, бириктирувчи ва бодга қарши).
Илмий тиббиётда далачой ўти санчиқлар ва буйрак тоши касаллигида ишлатилади. Клиник тадқиқотлар ўткир ва сурункали колитда ўсимликнинг эфир-спиртли дамламасининг яхши таъсирини кўрсатди. Далачойдан тайёрланган янги – иманин препарати, ташқи фойдаланиш учун куйишларда (кўринадиган чандиқлар қолмайди), тери касалликларида, янги ва юқтирилган яраларда, фурункулларда, терининг йирингли яллиғланиш жараёнларида ва ўткир тумов пайтида ишлатилади. Ўткир тумовда иманинни қўллаганидан кейин бир неча соат ичида йўқолади.
Далачой заҳарли ўсимлик сифатида ичга ишлатилганда эҳтиёткорликни талаб қилади: ўсимликнинг катта дозаларини ичиш мумкин эмас.
Далачойнинг гулларидан матоларни бўяш учун фойдаланиш мумкин: сув дамламаси сариқ ранг беради, қайноғи эса концентрациясига қараб пушти ва қизил рангни беради.

Қўллаш мумкин бўлмаган ҳолатлар. 

Далачой жигарда безовталик ва оғизда аччиқ маза, ич қотишини келтириб чиқаради, иштаҳани пасайишига олиб келади. Далачой ўти қон босимини бироз кўтаради, шунинг учун гипертония касаллигига чалинган беморларга фақат йиғмаларнинг бир қисми сифатида буюриш мақсадга мувофиқдир.
Қўллаш усуллари:
1) 10 г қуруқ далачой ўти 1 стакан қайноқ сув солинади, дамланади. Овқатдан сўнг кунига 2-4 марта 1 ош қошиқдан ичилади.
2) 15-20 г қуруқ ўт 1/2 литр спирт ёки ароқ солиб настойка қилинади. Овқатдан сўнг кунига 3 марта 30 томчиси сув билан ичилади.
3) Далачойнинг янги баргларини ва ёввойи мавракни (тенг даражада олиш керак) янги ҳайвон ёғи билан эзилади, дока орқали сиқиб олинади. Ёпиқ идишда сақланади. Яраларни ва шилинган жойларни даволаш учун малҳам сифатида фойдаланилади.
4) 1/2 стакан сувга 20-30 томчи спиртли ўт настойкасидан қўшиш керак. Оғиздаги ёмон ҳидни йўқотиш учун чайиш тавсия этилади.
Ташқи фойдаланиш учун дамлама кўпроқ концентрланган шаклда тайёрланади (2 стакан қайноқ сув учун 2-3 ош қошиқ ўти). Далачой дамламаси 70% спиртда 1:10 нисбатида тайёрланади. 1/3 чашка сув билан ичга 30-50 томчидан ичилади ёки оғиз-ҳалқумни чайишда ишлатилади.
Ёғи (Oleum Hyperici) қуйидагича тайёрланади: 2-3 ош қошиқ янги гулларга 200 г зиғир ёки кунгабоқар ёғи қуйилади. Ора-орада силкитиб, хона ҳароратида қоронғи жойда 2 ҳафта давомида туриши керак. Сузгичдан ўтказилади, ташқи восита сифатида ишлатилади.
Невралгик характердаги тортувчи оғриқлар, асаб толаларини шикастланишида буюрилади. Тромбофлебит ва оёқнинг трофик яраларини даволашда малҳам сифатида қўлланилади.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Белов Н.В. Календула, алтей, чистотел и другие народные лекарственные растения в большой энциклопедии траволечения. – М.: АСТ, Харвест, 2005. – 464 с.
5. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
6. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
12. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н.Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2003. – Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). – 559 с.
13. Здоровая кожа и растительные средства // Авт.-сост.: И. Пустырский, В. Прохоров. – М. Махаон; Мн.: Книжный Дом, 2001. – 192 с.
14. Лекарственное растительное сырье. Фармакогнозия: Учеб. пособие // Под ред. Г.П.Яковлева и К.Ф.Блиновой. – СПб.: СпецЛит, 2004. – 765 с.
15. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
16. Носова М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
17. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А. Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
18. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
19. Ушкалова А.В., Илларионова Т.С. Эффективность и безопасность антидепрессивных и седативных средств растительного происхождения // Фарматека. –2007. – № 20. – С. 10-14.
20. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
21. Чиков П.С. Лекарственные растения. – М.: Медицина, 2002. – 496 с.
22. Hanrahan, JR; Chebib, M; Davucheron, NL; Hall, BJ; Johnston, G.A. Semisynthetic preparation of amentoflavone: A negative modulator at GABA(A) receptors // Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters Jour. – 2003. – Vol. 13. №. 14. – P. 2281-2284.
23. Katavic P.L., Lamb K., Navarro H., Prisinzano T.E. Flavonoids as opioid receptor ligands: identification and preliminary structure-activity relationships // J Nat Prod. journal. – 2007. – Vol. 70. № 8. – P. 1278-1282.
24. www.ipni.org
25. https://www.greeninfo.ru
26. http://lektrava.ru
27. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
28. http://pharmspravka.ru
29. http://www.fito.nnov.ru
30. http://n-retsept.ru
31. www.plantarium.ru
32. http://www.theplantlist.org/
33. http://www.u-lekar.ru/
34. http://100trav.su/
35. https://kiberis.ru/?p=4479
36. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/576293
37. https://travaks.com/zveroboj/zveroboj-prodyrjavlennyj/

Khojimatov et al, 2024. Hypericum perforatum L. Далачой
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Hypericum.perforatum.IBUz.00045