Қариқиз
Arctium tomentosum Mill.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Arctium.tomentosum.IBUz.00044

Ўсимлик тавсифи. 

Asteraceae оиласига мансуб, баландлиги 60-180 см бўлган йирик икки йиллик ўт ўсимлик. Илдизи этли, ўқ илдиз, кам шохланган, узунлиги 60 см гача; пояси тик турувчи, эгилувчан, чизиқ-чизиқли, майин тукли. Барглари бандли, кенг юрак-тухумсимон, тишсимон. Пастки барглари йирик (узунлиги 50 см гача, эни бироз камроқ). Гуллари қалқонча ёки қалқонсимон рўвак шаклида жойлашган шарсимон саватчаларга йиғилган. Гуллари найсимон, икки жинсли, гултожибарглари бинафша-қизғиш рангли, косачабарглари попукли. Меваси чўзинчоқ, силлиқ, қиррали, доғли, 5-7 мм узунликдаги попукли пистачалар. Июль – август ойларида гуллайди, мевалари август – сентябрда пишади.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

Ёввойи жойларда, яшаш жойлари атрофида ўсади. Тошкент ва Фарғона вилоятларида учрайди.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Қариқиз илдизи, барглари ва юқори қисмлари тиббий мақсадларда ишлатилади. Илдизлари биринчи йилнинг куз ойларида ёки иккинчи йилнинг баҳорида (барглар пайдо бўлишидан олдин) йиғиб олинади. Қариқиз ўсимлигининг 1 ёшли илдизлари энг яхши кўрсаткичларга эга. Барглари ва ер усти қисми гуллаш даврида йиғиб олинади. Хом ашё айвонлар остида ёки озгина қизитилган духовка ёки печда қуритилади. Йиғилган хом ашёнинг яроқлилик муддати 2-3 йил.

Кимёвий таркиби.

Илдизида инулин полисахариди (45% гача), оқсиллар (12% дан юқори), эфир мойи (0,17% гача), ёғга ўхшаш моддалар (0,82%), пальмитин, стеарин кислоталари ва С26Н54 углеводороди, шунингдек, ситостерин ва стигмастерин мавжуд; уруғларида – гидролиз қилинганда арктигенин С21Н24О6 ва глюкозага ажраладиган арктиин гликозиди С27Н34О11 мавжуд; линолеик (58,5%) ва олеин (19,1%) кислоталарининг глицеридларидан ташкил топган ёғли мойи бор (20% гача). Баргларда танинлар, шилимшиқ ва тахминан 0,03% эфир мойи мавжуд.

Фармакологик хусусиятлари ва қўлланилиши

Турли хил муаллифларнинг фикрига кўра, қариқиз ўсимлиги микробларга қарши фаолликка эга, безгак қарши (иситма туширувчи) таъсирга эга ва шамоллашда қўлланилади, ошқозон яраси, жигар касалликларида, бавосил, сийдик тош касалликларида, бод касаллигида, кўкаришлар, яралар, бош оғриғида (пешонада компресс шаклида) маҳаллий восита сифатида ишлатилади. Қариқиз препаратларнинг антитоксик таъсирига оид маълумотлар мавжуд (ҳашаротлар ва илонларнинг чақишида, симоб препаратлари билан заҳарланиш ва бошқалар).
Ўсимлик илдизидан олинадиган препаратлар. Илмий тиббиётда ўсимлик илдизларидан олинган препаратлар сийдик ҳайдовчи восита сифатида ишлатилади. Илдизларининг бодом ёки зайтун мойидаги дамламаси қариқиз мойи деб аталади ва ташқи томондан сочни мустаҳкамлаш учун ишлатилади. Халқ табобатида қариқиз илдизи бод ва подагра касалликларида, сийдик ҳайдовчи ва терлатувчи восита сифатида, шунингдек, ташқи томондан тери касалликлари – экзема, ҳуснбузар ва фурункулёзни даволашда учун тавсия этилади. Қайнатма тайёрлаш учун 2 ош қошиқ майдаланган илдизи олинади, бир стакан қайноқ сув қуйилади, паст ҳароратда 30 дақиқа қайнатиб олинади, совитиб сузгичдан ўтказилади ва кунига 3-4 марта бир ош қошиқдан ичилади.
Қабул қилиниши. Оғиз бўшлиғи, томоқ, юқори нафас йўллари ва ошқозон-ичак тракти шиллиқ қаватининг яллиғланиши учун ишлатилади. Шунингдек, қариқиз жинсий органлар касалликлари, жигар тоши, трофик яраларни даволашда, тасмасимон чувалчанглар бўлганда ишлатилади. Барг ширасидан тери саратонини даволашда ишлатилади. Терининг қичиши ва соч тўкилишида, илдизларининг қайнатмасидан фойдаланилади. Оққалдирмоқ барглари билан янги қариқиз барглари биргаликда кўкрак қафасига маститда қўйилади. Сутда қайнатилган барглари яралар, абсцесс, чипқонда қўлланилади. Тери саратони учун тўпгул қайнатмаси, илдизларининг ароқдаги настойкаси ишлатилади. Илдизларнинг дамламаси бавосил, тери сили, бўғим ўсмалари, сийдик-таносил касалликлари, сўгаллар, безгакда ишлатилади. Қайнатмани тайёрлаш учун 20 г мева устига бир стакан қайноқ сув қуйилади, қайнатишгача олиб борилади, совигунча тиндирилади ва кунига 3-4 марта бир ош қошиқдан ичилади.
Қариқиз илдизидан малҳам тайёрлаш учун илдиз қайнатмасининг 1 қисми олинади, ярмигача қуюқлаштирилади ва ҳайвон ёғининг 1 қисми билан аралаштирилади.
Қариқиз баргларидан малҳам тайёрлаш учун 20 г дан қуритилган қариқиз барглари, ромашка гуллари, Asarum europaeum илдизи, иван-чой ўти олинади, 4 стакан қайноқ сув қуйилади, 15-20 дақиқа давомида қайнатиб олинади, сузгичдан ўтказилади ва 1:1 нисбатда бир қошиқ сариёғ ва глицерин қўшилади.
Қариқиз илдизининг терлатувчи таъсири жуда кучли ва шунинг учун у иситма туширувчи, безгакга карши восита сифатида ишлатилади. Хитойда қариқиз илдизи ва барглари жинсий аъзолар шиллиқ қаватининг яллиғланиши, захмни даволашда, заҳарланишда, илон ва ҳашаротлар чаққанда ишлатилади. Дамламани тайёрлаш учун бир стакан қайноқ сувга бир ош қошиқ қуруқ қариқиз баргларини олиб, дамланади, сузгичдан ўтказилади ва овқатдан бир соат ўтгач 1 қошиқдан ичилади. Қариқиз янги барглари куйиш, шилиниш, кесилган яралар ва яллиғланган тери жойларига қўлланилади. Малҳамни тайёрлаш учун 75 г янги майдаланган илдиз ва 200 г кунгабоқар ёғи олинади. 15 дақиқа давомида паст ҳароратда қайнатилади.
Кореяда қариқиз уруғидан фойдаланилади. Кореялик тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, уруғларда 30% гача ёғли мой, B гуруҳининг витаминлари мавжуд. Уруғлар томоқ, тонзиллит, пневмония, скарлатина, қизамиқ, шамоллаш, паротит, шиш каби касалликларда ишлатилади. Кунига 16 г ичиш тавсия этилади. Уруғларнинг қайнатмаси бошқа ўсимликлар билан бирга буюрилади. Уруғлардан ҳапдорилар тайёрланади – тенг нисбатда қариқиз ва бақатўн уруғлари олинади, улар кукун шаклида майдаланади, асал қўшилади. Нефрит касаллигида кунига уч марта 5 г дан ичилади. Уруғ шарбати иштаҳани очиш ва умумий заифликда ичилади.
Белоруссияда бавосил ва буйрак касаллиги учун илдизи сувда қайнатилади. Сутдаги илдизнинг дамламаси диатезда ичиш учун буюрилади. Қариқиз илдизи қирғичдан ўтказилади, чўчқа ёғи билан аралаштирилади ва бошидаги тошмада ва экземада суртилади. Юқори ҳароратда беморни устини янги қариқиз барглари билан ўраб қўйилади.
Тайёрлаш ва фойдаланиш усуллари:
1. Бир ош қошиқ ўсимликнинг эзилган илдизлари устига 2 стакан қайноқ сув билан қуйилади, 2 соат давомида дамланади, сузгичдан ўтказилади. Кунига 3 марта ярим стакандан ичилади.
2. Бир ош қошиқ барг устига бир стакан қайноқ сув қуйилади, 1-2 соатдан кейин сузгичдан ўтказилади ва овқатдан кейин ҳар ярим ёки 1 соатда 1 ош қошиқдан ичилади.
3. Худди шу дамламалар, шунингдек, барглари терининг шикастланган (куйиш, кесилган яра, шилиниш) ёки яллиғланган жойини устига қўйилади. Янги барглар бўлмаса, қуритилган барглардан фойдаланилади, лекин ишлатишдан олдин уларни илиқ сувга солиш керак.
4. Қариқизнинг майдаланган янги илдизлари (75 г) илиқ жойда 200 г кунгабоқар ёғида тиндирилади, кейин секин оловда 15 дақиқа давомида қайнатилади ва сузгичдан ўтказилади. Ушбу дамлама маҳаллий восита сифатида ишлатилади.
5. Қариқиз барглари ёки илдизларининг сувли дамламалари оғиз ва томоқни чайиш учун ҳам ишлатилади.
Қариқиз илдизидан сабзи, кашнич, пастернак ўрнини босадиган ажойиб сабзавот сифатида фойдаланиш мумкин. Қариқиз илдизини хом ҳолда, қайнатиб ва қовуриб истеъмол қилиш мумкин, бундан ташқари нон ҳам тайёрланади. Японияда у узоқ вақтдан бери «гобо» деб номланган сабзавот ўсимлиги сифатида ўстирилади, у томорқаларда ва саноат плантацияларида етиштирилади. Ҳозирги вақтда қариқиз Бельгия, Франция, Хитой ва АҚШда сабзавот ўсимлиги сифатида етиштирилади. Қариқиз илдизи кузнинг охирида, ўсишнинг биринчи йилида, илдизи сувли ва тўйимли бўлганда, катта савзи ўлчамига етганда йиғиб олиниши керак. Қариқизнинг тозаланган барг бандларидан шўрваларда ишлатилади, улар таркибида С витамини жуда кўп миқдорда бўлади.
Ундан тайёрланган овқатлар диабет, экзема ва бошқа тери касалликларига чалинган инсонларга фойдали. Қариқиз ёғи (зайтун ёки бодом ёғидаги илдизнинг 10% ли экстракти) соч ўсишини кучайтириш учун ишлатилган. Ушбу ёғ қуруқ себорея, соч тўкилиши, дерматит учун яхши восита ҳисобланади.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
11. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. – Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). – С. 330.
12. Ильина Т.А. Лекарственные растения России (Иллюстрированная энциклопедия). – М., «ЭКСМО» 2006. –190 с.
13. Лекарственное растительное сырье. Фармакогнозия: Учеб. пособие / Под ред. Г.П.Яковлева и К.Ф.Блиновой. – СПб.: Спец. Лит, 2004. – 765 с.
14. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. –592 с.
15. Машковский М.Д. «Лекарственные средства». В 2 т. – М., ООО «Издательство Новая Волна», 2000. –540 с.
16. Носов А.М. Лекарственные растения в официальной и народной медицины. М.: Изд-во Эксмо, 2005. – 800 с.
17. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. –467 с.
18. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
19. Растительные ресурсы России: Дикорастущие цветковые растения, их компонентный состав и биологическая активность. Под редакцией А.Л.Буданцева. Т.5. М.: Товарищество научных изданий КМК, 2013. – 312 с.
20. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
21. Чиков П.С. Лекарственные растения. – М.: Медицина, 2002. – 496 с.
22. www.ipni.org
23. https://www.greeninfo.ru
24. http://lektrava.ru
25. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
26. http://pharmspravka.ru
27. http://www.fito.nnov.ru
28. http://n-retsept.ru
29. www.plantarium.ru
30. http://www.theplantlist.org/
31. http://www.u-lekar.ru/
32. http://100trav.su/
33. https://perunica-ru.turbopages.org/s/perunica.ru/rastenia/40-lopux-bolshoj-i-lopux-vojlochnyj.html
34. https://www.asienda.ru/plants/lopuh-vojlochnyj/
35. https://kiberis.ru/?p=3857

Khojimatov et al, 2024. Arctium tomentosum Mill. Қариқиз
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Arctium.tomentosum.IBUz.00044