



Жағ-жағ
Capsella bursa-pastoris (L.) Medik.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Capsella.bursa-pastoris.IBUz.00073
Ўсимлик тавсифи.
Жағ-жағ Brassicaceae оиласига мансуб бир йиллик ўт ўсимлик, баландлиги 20-30 см, ингичка урчуқсимон илдизга эга. Пояси якка, тик турувчи, оддий ёки шохланган, остки қисмида оддий ёки шохланган туклар билан қопланган. Илдизбўғзи барглари 5-10 см, бандли, патсимон бўлинган, ўткир, учбурчакли, бутун қиррали ёки тишчали бўлаклардан иборат. Поя барглари кетма-кет, ўтроқ, чўзинчоқ-ланцетсимон, бутун ёки ўйиқли тишсимон, қулоқсимон ўсимталарга эга, юқори барглари деярли чизиқли, асоси ўқ шаклида. Гуллари майда, оқ рангда, шингил тўпгулларда тўпланган, улар гуллашнинг бошида соябон шаклида бўлиб кўринади. Мева узунлиги 5-8 мм узунликдаги қўзоқ, иккита очиладиган паллаларга эга. Март-апрелдан кузгача гуллайди. Мевалари май ойидан бошлаб бутун вегетация даврида пишади.
Тиббиётда ўсимликнинг ер усти қисми (ўти) ишлатилади.
Ўсиш жойи ва тарқалиши.
Жағ-жағ ўсимлиги Ўзбекистонда фақат чўл минтақасидан бошқа жойларда кенг тарқалган. Жағ-жағ далалар, томорқа, боғларда бегона ўт сифатида, ахлат тўпланадиган ерлар, тепаликлар, йўллар ва ариқлар бўйлаб ўсади. Кўпинча ташландиқ жойлар ва қумларда учрайди. Баъзан бир неча гектар майдонда узлуксиз зич ўсадиган майдонларда ҳосил қилади; айниқса, экилмайдиган ерларда, ёш боғларда ва ўрмон паркларида жуда кўп ўсади.
Йилига бир нечта авлод беради: у қишловчи, баҳорги ва эфемер шаклларга эга. Жағ-жағнинг қишловчи шакли кўпинча кузги жавдар, беда, беда ва ажриқ билан бирга ўсади.
Хом ашёнийиғиш ва унинг сифати.
Жағ-жағ ўти гуллаш даврида қуруқ об-ҳаво шароитида шудринг қуриганидан кейин пичоқ ёки ўроқ билан кесиб олинади. Кўпинча бутун ўсимлик илдизи билан тупроқдан суғириб олинади ва кейин ер усти қисми кесилади. Мевалар пишган ўсимликлардан хом ашё йиғилмайди. Зич ўсган майдонлардан ўсимлик ўроқ билан кесилади ёки белўроқ билан ўрилади. Йиғилган хом ашё зич қилмасдан идишларга солинади ва имкон қадар тез қуритишга юборилади. Жағ-жағ ҳаво яхши айланадиган айвон остида ёки қуритгичларда қуритилади. Яхши об-ҳаво шароитида у очиқ ҳавода сояда ва шамолда қуритилиши мумкин. Яхши об-ҳаво шароитида хом ашё 5-7 кун ичида қурийди. Қуруқ хом ашёнинг чиқим массаси 26-28% ни ташкил қилади. Хом ашёнинг намлиги 13% дан ошмаслиги керак.
Кимёвий таркиби.
Жағ-жағ ўти таркибида гиссопин рамно-глюкозиди, бурс кислотаси, танинлар, фумад, олма ва вино кислоталари, холин ва ацетилхолин, тирамин, инозит, аскорбин кислотаси ва сапонинлар мавжуд. Уруғларида ёғли мойлар (28% гача) ва оз миқдордаги аллилхантал ёғи мавжуд.
Тиббиётда қўлланилиши.
Жағ-жағ ўсимлиги қайнатмаси гинекологик амалиётда дамлама ва экстракт шаклида туғруқдан кейинги қон тўхтатувчи восита сифатида, шунингдек, туғруқ пайтида бачадон мушакларининг қисқаришини кучайтириш учун ишлатилади. Тез-тез қон тупириш ва қон кетиши билан кечган ўпка силини даволашда жағ-жағ ўсимлиги қайнатмасининг самарали фойдаси аниқланган.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. .– 764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. – М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. – Т. 2. –270 с.
12. Лекарственное растительное сырье. Фармакогнозия: Учеб. пособие / Под ред. Г.П.Яковлева и К.Ф.Блиновой. – СПб.: СпецЛит, 2004. – 765 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. .– 592 с.
14. Носов А. М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
15. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений. Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. .– 467 с.
16. Пустырский И., Прохоров В. Здоровая кожа и растительные средства. – М. Махаон; Мн.: Книжный Дом, 2001. – 192 с.
17. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
18. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
19. Чиков П.С. Лекарственные растения. – М.: Медицина, 2002. .– 496 с.
20. www.ipni.org
21. https://www.greeninfo.ru
22. http://lektrava.ru
23. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
24. http://pharmspravka.ru
25. http://www.fito.nnov.ru
26. http://n-retsept.ru
27. www.plantarium.ru
28. http://www.theplantlist.org/
29. http://www.u-lekar.ru/
30. http://100trav.su/
31. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1266522
32.https://floristics.info/ru/stati/sadovodstvo/3985-pastushya-sumka-svojstva-i-protivopokazaniya-primenenie.html
33. https://herbalpedia.ru/catalog/pastushya-sumka/
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Capsella.bursa-pastoris.IBUz.00073


РУ