








Дуғбуй
Codonopsis clematidea (Schrenk) C.B. Clarke
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Codonopsis.clematidea.IBUz.00050
Ўсимлик тавсифи.
Дуғбуй – Campanulaceae оиласига мансуб оғир, ёқимсиз ҳидга эга бўлган кўп йиллик ўсимлик. Илдизи кучли, урчуқсимон. Пояси тук турувчи ёки эгилган, одатда кўтарилиб турган, асосидан зич шохланган, тукланган ёки силлиқ, баландлиги 3 метргача. Барглари энг юқоридаги қарама-қаршилардан ташқари, бандли, тухумсимон, чўзинчоқ-тухумсимон ёки камдан-кам ҳолларда ланцетсимон, ўткир, бутун қиррали, тўқ яшил, калта тукланган. Гулбандлари учки, битта гулли, майда оқ дағал туклар билан қопланган. Косачабарглари кўкимтир, кенг чўзинчоқ, силлиқ ёки киприкли, гуллашдан кейин, одатда, кучли ўсган бўлакларга эга. Гултожибарглари кенг қўнғироқсимон, кулранг-мовий, томирлари кўк рангда, узунлиги 2-3 см. Чангчи иплари фақат асосида кенгайган. Кўсаги сиқилган, тескари конус шаклида ёки тухумсимон, ўткир. Уруғлар тор эллипссимон, хира, қанотсиз. Июнь-август ойларида гуллайди ва мевалайди.
Гуллаш пайтида йиғилган ўсимликларнинг ер усти қисми доривор хом ашё бўлиб хизмат қилади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
У нам ерларда, ўрта тоғ минтақаларининг даралар туби бўйлаб, тоза тоғ сойлари ва ирмоқлари бўйлаб ўсади. У Ўзбекистоннинг Тошкент, Самарқанд, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида ўсади. Республикадан ташқарида у Тиён-Шон, Помир-Олой, Жунгар Олатоғи, Шинжян, Қашқар, Афғонистон, Кашмирда учрайди.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Дуғбуй ўтлари оммавий гуллаш ва мева бериш даврида йиғиб олиниши керак, шунингдек, ФС 42 Уз-0164-2017 да белгиланган талабларга жавоб бериши керак. Дуғбуй ўтини август ойида ўсимликнинг гуллаш даврида йиғилади. Яшил новдалар қисқартирилган ўроқлар ёки боғ қайчиси ёрдамида кесилади. Ўсимлик ўти очиқ ҳавода, қуёш остида ёки сояда қуритилиб, 10-20 см қатлам қилиб ёйилади. Шу тарзда қуритилган майса комбайн ёрдамида баргни поя, гулбандлари ва аралашмалардан ажратиш учун майдаланади ва хом ашёни якуний қайта ишлаш саралаш мосламаларида амалга оширилади. Фармакопея мақоласи ФС 42 Уз-0164-2017 талабларига кўра, тайёр хом ашё ҳажми 0,3 дан 8 мм гача бўлган турли хил шаклдаги поялар, барглар, гуллар, кўсаклар ва уруғлар бўлакларидан иборат. Ҳиди ўзига хосдир. Таъми бироз хушбўй. Намлик миқдори 12,0% дан, умумий кули 13,1% дан ошмаслиги керак. Мутлақо қуруқ хом ашёда эфир мойининг таркиби камида 0,2% бўлиши, органик аралашмалар (бошқа ўсимликларнинг қисмлари) 1% дан, минерал (қум, тупроқ, тош) 1% дан ошмаслиги керак.
Бутун ўтни соф оғирлиги 5-15 кг, майдалангани – 10-30 кг бўлган қопларга жойлаштирилади. Хом ашё қуруқ жойда 2 йилгача сақланади. Бошқа доривор хом ашёдан алоҳида, қуруқ, ҳаво яхши айланадиган жойда сақланади.
Кимёвий таркиби.
Дуғбуй ер усти қисмида 0,04-0,08% кодонопсин ва кодонопсинин алкалоидлари, вератрик ва сирка кислоталари, кўп миқдорда флавоноидлар, D, C витаминлари, А провитамини, 0,02-0,05% учувчан эфир мойи, минерал тузлар мавжуд.
Тиббиётда қўлланилиши.
Ўсимликнинг ер усти қисмидан тайёрланган дамлама халқ табобатида гепатитда ўт ҳайдовчи ва сийдик ҳайдовчи восита сифатида ишлатилади. Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикаси тиббиёт амалиётида дуғбуй ўтларидан фойдаланиш учун расмий рухсат олинган.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений // Под редакцией Т.А. Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И. Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: – М.: Könemann, 2006 (русское издание). – 1020 с.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
12. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
13. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
14. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
15. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
16. Хожиматов О.К. Трава кодонопсиса ломоносовидного. Фармакопейная статья ФС 42 Уз – 0164 – 2017. – 10 с.
17. Хожиматов О.К. Желчегонный сбор Ходжиматова. Фармакопейная статья ФС 42 Уз – 0168 – 2017. – 14 с.
18. Shunsuke Ishida, Mamoru Okasaka, Freddy Ramos, Yoshiki Kashiwada, Yoshihisa Takaishi, Olimjon K. Kodzhimatov, Ozodbek Ashurmetov. New alkaloid from aerial parts of Codonopsis clematidea. Journal of Natural Medicines,Vol. 62, 2008. pp. 236-238.
19. www.ipni.org
20. https://www.greeninfo.ru
21. http://lektrava.ru
22. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
23. http://pharmspravka.ru
24. http://www.fito.nnov.ru
25. http://n-retsept.ru
26. www.plantarium.ru
27. http://www.theplantlist.org/
28. http://www.u-lekar.ru/
29. http://100trav.su/
30. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1266950
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Codonopsis.clematidea.IBUz.00050


РУ