Қизил дўлана
Crataegus turkestanica Роjаrk.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Crataegus.turkestanica.IBUz.00067

Ўсимлик тавсифи. 

Қизил дўлана – бу Rosaceae оиласига мансуб тикансиз ёки юпқа, қўлтиғидан чиққан 12-15 мм узунликдаги тиканли дарахт. Барглари узунлиги 10-30 мм ва эни 7-30 мм, тўқ-яшил, асосан, асосида кенг понасимон шаклида, пастки барглари қисқа новдаларда 3 бўлакли, юқори қисми асосан 5 бўлакли, стерил новдалар устида 5-7 бўлакли. Тўпгул 12-15 гулдан иборат. Косачабарглари тор-ланцетсимон. Гултожибарглари диаметри 16-18 мм. Чангчиси 18-20 та. Мевалари кенг эллипсимон, узунлиги 9-11 мм, 1 та данакдан иборат.
Июнь ойида гуллайди, сентябрда мевалайди.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

У тошли ва майин тупроқли қияликларда, тошли тўкилмаларда, тоғ қоялар ораларида, гипсли гилли чиқиш жойлари, дарёлар ва дарёлар қирғоқлари бўйида, чаканда-жийдали ва бошқа чакалакзорларда, олча-олмали, ёнғоқ ва зарангли ўрмонларда, камроқ арча ўрмонларида, бутузорлар орасида ўсади (айниқса тоғ тизмасининг пастки қисмида), каркасларда, баъзида якка дарахтлар бўлиб ўтсимон ўсимликлар жамоалари орасида, қолдиқ тоғчалар ва тоғ олди ҳудудидан ўрта тоғ минтақасигача қадар учрайди. Қизилқум (Жанубий, қолдиқ тоғлар), Тиён-Шон (Ғарбий), Помир-Олой (тизмалари, Туркистон, Нурота, Зарафшон, Самарқанд тоғлари, Ҳисорнинг жануби-ғарбий тизмалари, Каратегин, Вахш, Петр Биринчи, Дарвазда тарқалган; Ғарбий Помир: Ванч дарёси; Жанубий Тожикистоннинг паст тоғлари: Сарсаряк, Сурх, Ренгентау Бабатаг, Кугитанг тизмалари), Копет-Доғ.

Таркиби, фойдали хусусиятлари ва қўлланилиши.

Қимматбаҳо бирикмаларнинг таркиби қизил дўлана таркибига ўхшаш бўлиб, худди унинг даво хусусиятлари ва рецептлари каби Туркистон дўланасидан фойдаланиш мумкин.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова– Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н. Головкин, Р.Н. Руденская, И.А. Трофимова, А.И. Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966. – Т. 2. – Вып. 2. – C. 271-277.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К. Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
12. Лекарственные растения государственной фармакопеи. Фармакогнозия. (Под ред. И.А.Самылиной, В.А.Северцева). – М., «АМНИ», 1999.
13. Машковский М.Д. «Лекарственные средства». В 2-х т. – М.: ООО «Издательство Новая Волна», 2000. – 540 с.
14. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
15. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К. Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
16. Чиков П.С. Лекарственные растения. М.: Медицина, 2002. – 496 с.
17. www.ipni.org
18. https://www.greeninfo.ru
19. http://lektrava.ru
20. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
21. http://pharmspravka.ru
22. http://www.fito.nnov.ru
23. http://n-retsept.ru
24. www.plantarium.ru
25. http://www.plantsoftheworldonline.org/?q=Crataegus%20turkestanica
26. http://www.theplantlist.org/
27. http://www.u-lekar.ru/
28. http://100trav.su/
29. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1426140
30. https://www.wikizero.com/ru/Crataegus_turkestanica
31. https://openfito.ru/vids/vid/33128
32. https://survinat.ru/2010/02/boyaryshnik/

Khojimatov et al, 2024. Crataegus turkestanica Роjаrk. Қизил дўлана
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Crataegus.turkestanica.IBUz.00067