Тоғқудуси
Betonica betoniciflora (Rupr. ex O.Fedtsch. & B.Fedtsch.) Sennikov

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Betonica.betoniciflora.IBUz.00066

Ўсимлик тавсифи. 

Тоғқудуси – бу Lamiacaea оиласига мансуб 75-100 см баландликдаги кўп йиллик ўсимлик. Илдизлари ингичка, поялар тўрт қиррали, остки қисмида узун тукчалар билан қопланган, устки қисмида тукчалари тарқоқ жойлашган. Барглари чўзинчоқ-тухумсимон, асосида қияланган, юмалоқ-тишсимон, узунлиги 13-15 см ва эни 4-5 см, юқоридаги барглари майдароқ, чети бўйлаб аррасимон, ланцетсимон, энг юқоридаги барглар бутун, ўтроқ, пастки барглари қисқа бандларда, тўмтоқ учли, тарқоқ тукланган, остки қисмида эса боғламлар устида узун тукли. Гуллари ўтроқ, улар ҳалқада 10-12 та бўлиб жойлашган, учки қисмида бошоқсимон шаклидаги тўпгулни ҳосил қилади. Ҳалқалар бир-бирига яқинлашган, баъзида фақат битта ёки иккита пасткиларидан туртиб чиқиб туради. Гулёнбарглари ланцетсимон, узунлиги 6-10 (17) мм, ўткирлашган, косачадан қисқароқ ёки унга деярли тенг, тукланган, баъзан қизғиш рангли. Косачабарг ёпишган, калта тукли, узунлиги 10-13 мм, 10 та боғламли ва ингичка-учбурчаксимон, дағал тукли учли тишчали, найчадан 2 марта қисқароқ. Гултожибарглари узунлиги 15-20 мм, тўқ қизил ёки пушти-бинафша, ташқи томондан тарқоқ тукланган ёки майин тукли, унинг найчаси косачабаргдан анча чиқиб туради, букилган жой икки лабли, юқори лаблари бироз ичига ботган, пастки қисмидагига тенг, пасткилари – уч бўлакли, ўрта бўлаклари кенг тухумсимон, ён бўлаклар тескари тухумсимон, ўртадагилардан бироз қисқароқ. Меваси уч қиррали ёнғоқча бўйламасида эгатчалари бор. Тоғ қудуси ер усти органларининг ўзига хос хусусиятлари қуйидагилар: эпидерманинг ҳужайра деворларининг эгри-бугрилиги, баъзан шодасимон йўғонлашган, оғизчалар икки, кам ҳолларда уч ёки тўртта ён оғизчали ҳужайралар билан бўлганлиги, туклари уч хил типда (оддий, ҳалқали ва бошчали), эфир мойи безлари 4, 6, 8, 10, баъзан 12 та ажратувчи ҳужайрадан иборат, косачабаргларда склеренхима толаларининг катта гуруҳи мавжуд.
Июнь-август ойларида гуллайди, август-сентябр ойларида мевалайди.
Тиббиётда гуллаш даврида тўпланган ўсимликнинг ер усти қисми (ўт ўсимлик) ишлатилади.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

Тоғқудуси Ўрта Осиёнинг тоғли-ўрмонли минтақаларида (Тиён-Шон, Помир-Олой) кенг тарқалган. Тоғқудуси дарахт-бута минтақа, шунингдек, баланд ўтли майсазорлар ва тоғ олди дашт одатий яшаш жойлари ҳисобланади. Дарахтлар ва арча ўрмонлари орасида ўсади, баъзи жойларда катта майдонларда тоғлар пайдо бўлади, бу ерда 1 гектардан 500-600 кг ўсимлик ўтларини йиғиш мумкин.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Ўсимликнинг юқорида жойлашган қисми (ўт) гуллаш даврида йиғиб олинади. Хом ашё одатдагидек йиғиб олинади ва қуритилади. Хом ашё таркибий қисмларининг нисбати қуйидагича: поялар – 45%, барглар – 32%, тўпгул – 23%. Хом ашё йиғиш ҳар йили ўша майдонларда ўтказилади, чунки йиғим-теримдан кейин тоғқудусининг ер усти қисмлари яхши тикланади. Бироқ захираларни сақлаб қолиш учун баъзи ўсимликларни (тахминан ҳар 10 та ўсимлик) уруғидан кўпайиши учун йиғиш ойларида қолдириш керак.

Кимёвий таркиби.

Гуллаш даврида ёиғилган ўсимликда эфир мойи аниқланган. Тоғқудуси барглари таркибида 54 мг аскорбин кислотаси ва уруғларида 42% ёғ мавжуд. Стахидрин, бетоницин ва тирозин ҳам аниқланган.

Тиббиётда қўлланилиши.

 70°С спиртда тайёрланган тоғқудуси 10% настойкаси вена ичига юборилганда, шунингдек, оғиз орқали қабул қилинганда, тажриба давомида бачадон мушаклари тонусининг узайиши ва бир вақтнинг ўзида қисқаришни кўпайишига олиб келади. Клиник синовлари натижасида, тоғқудусидан тайёрланган препаратлар туғруқдан кейинги даврда бачадонни қисқаришини кучайтиради. Шунингдек, бачадоннинг иккиламчи субинволюцияси учун ҳам самарали ҳисобланади. Тоғқудуси дорилари таъсирида қон босими деярли ўзгармайди. Ўтказилган тажрибалар асосида, тоғқудусининг 1:1 нисбатдаги 40% спиртли суюқ экстракти 10% дамламага қараганда иқтисодий ва биологик жиҳатдан самаралироқ дозалаш шакли сифатида тавсия этилган. Экстракт клиник синовлардан ўтиб, тиббий амалиётда бачадон препаратлари сифатида фойдаланиш учун тасдиқланган. Туғилгандан ва абортдан кейин бачадон субинволяцияси, бачадоннинг туғруқдан кейинги субинволюциясини олдини олиш мақсадида, шунингдек, этиологияси турлича гинекологик қон кетишларида кунига 3-4 марта 5-7 кун ичилади.
Бундан ташқари, у неврозларни даволашда 10-12 кун давомида ичилади. Ветеринария амалиётида ўсимлик ўтининг дамламаси балғам кўчирувчи сифатида нафас йўлларининг яллиғланиш касалликларида (бронхит ва бошқалар), кардиотоник восита сифатида жигар касалликлари, метеоризм, сийдик ҳайдовчи ва ич сурувчи сифатида ишлатилади. Узоқ битмайдиган йирингли яраларда ташқи томондан докани ҳўллаш шаклида даволашда тавсия этилади. Дамлама тайёрла учун 200 мл сувга учун 2-3 ош қошиқ эзилган хом ашёдан солинади. Ушбу дамламанинг бузоқларга балғам кўчирувчи сифатида тахминий дозаси: кунига 3-4 марта 1-2 чой қошиқ, ўсимлик ўт кукуни 0,5-1 г дан кунига бир неча марта ишлатилади.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер. – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966. – Т. 2. – Вып. 2. – C. 271-277.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К. Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. – Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). –113 с.
11. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
12. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
13. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
14. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К. Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
15. www.ipni.org
16. https://www.greeninfo.ru
17. http://lektrava.ru
18. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
19. http://pharmspravka.ru 20. http://www.fito.nnov.ru
21. http://n-retsept.ru
22. www.plantarium.ru
23. http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77136153-1
24. http://www.theplantlist.org/
25. http://www.u-lekar.ru/
26. http://100trav.su/
27. https://medicinal_plants.academic.ru/1375/Буквица_олиственная
28. http://medportaldom.ru/blog-post/bukvica-olistvennaya
29. http://www.medicinalplants.ru/mountains/bukvicaolitvennaya/
30. https://florall.ru/bukvitsa_olistvennaya_ili_chistets_bukvetsividnyi

Khojimatov et al, 2024. Betonica betoniciflora (Rupr. ex O.Fedtsch. & B.Fedtsch.) Sennikov Тоғқудуси
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Betonica.betoniciflora.IBUz.00066