






Дўлана
Crataegus pontica K.Koch.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Crataegus.pontica.IBUz.00068
Ўсимлик тавсифи.
Дўлана – бу Rosaceae оиласига мансуб кенг шохланган ва тиконсиз дарахт, баландлиги 6-10 м, новдалари майин тукчалар билан қопланган. Барглари кўк-яшил, зич, икки томонида сийрак, қисқа тукли, етук ёшлилари деярли мутлақо силлиқ, узунлиги ва кенглиги (3)-4,5-6,5 см, пластинкага қараганда бандлари 3-6 марта қисқароқ, ромбик ёки кенг тескари тухумсимон, асоси кенг понасимон, чуқур, асосан 5, камроқ 7 та алоҳида бўлакли, бўлаклар одатда чўзинчоқ, уларнинг узунлиги кенглигидан 2½ – 4 баравар кўпроқ, баъзан бутун, баъзан юқорига томон бир нечта (3-4) катта тишчали бўлади. Тўпгули зич, диаметри 3-5 см, майин тукли. Гулбандлар узунлиги 3-7 мм. Косачабарглар учбурчак шаклида, гуллагандан кейин четга қайрилган. Гултожибарглар диаметри 15-20 мм. Устунчалар 2-3 та. Мевалари йирик, диаметри 15-25-(28) мм, сариқ, яшил-зангсимондан тўқ сариқ ранггача, кўпинча қизғишсимон қиррали ва нуқталар билан қопланган, қутблари томон яссиланган, 2-3 данакли, ён томонлари силлиқ. Июнь ойида гуллайди, сентябрдан бошлаб мевалайди.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Дўлана қуруқ, одатда, тошлоқ, денгиз сатҳидан 1000-1500 м баландликдаги майда тупроқли тоғ ёнбағирларида, якка сочилган дарахтлар, баъзан гуруҳ бўлиб, ҳатто Тошкент, Самарқанд, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида кичик дарахтзорларни ташкил қилади. Умумий тақсимот: Марказий Осиё (Ғарбий Тиён-Шон, Помир-Олой, Копетдаг), шимолий-шарқий Эрон, Кавказ орти.
Хўжалик аҳамияти. Мевалар ёқимли софли таъмга эга, сувли ва этдор, бозорларда кенг сотилади. Қурғоқчиликка чидамлилиги юқори бўлгани сабабли қурғоқчил ҳудудлар учун мевали дарахт сифатида ишлатилиши мумкин. Гуллардан дамлама тайёрланади.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Дўлана гуллари гуллаш бошлаганда, баъзилари ҳали очилмаган пайтда йиғиб олинади. Сарғаймаслик учун гулларни эрталабки шудринг ва ёмғирдан кейин термаслик керак. Мевалари етилганда йиғиб олинади, барча мевабандлари, пишмаган ва шикастланган меваларни олиб ташланади.
Дарёларнинг ирмоқларида мелиоратив ишларни амалга ошираётганда дўлана дарахтларининг энг унумдор популяциясини сақлаб қолиш, уни кенгроқ маданийлаштириш керак. Дўлана мевалари ва гулларини тўплашда унинг новдаларини синдириш керак эмас.
Дўлана гуллари кучсиз ўзига хос ҳидга эга, таъми бироз аччиқ, шилимшиқ. Намлик 14% дан ошмаслиги керак. Хом ашё таркибида қўнғирранг гуллар 3,5% дан, дўлана бошқа қисмлари 3%, органик ва минерал аралашмалар 0,5% дан ошмаслиги керак. Тайёр хом ашё қалин қоғоз ёки целофан билан қопланган, оғирлиги 10-15 кг бўлган қутиларга жойланади. Сақлаш муддати белгиланмаган.
Дўлана мевалари ширин хушбўй таъмга, ёқимли ва енгил ҳидга эга. Намлик 14% дан ошмаслиги керак. Хом ашёларда нуқсонли мевалар 3% дан ошмаслиги керак, пишмаган мевалар 1% дан, 2-3 дона юмалоқланган мевалари 1%, мевабандчалари, майдаланган уруғлари ва новдалари билан 2% дан, органик аралашма 1% дан, минерал 0,5% ошмаслиги керак. Заҳарли ўсимликлар ва уларнинг қисмлари, моғорлаган ва чириган қисмлари бўлмаслиги керак. Қуритилган мевалар 50 кг гача бўлган халталарга йиғилади. Хом ашё қуруқ, яхши ҳаво айланадиган жойларда токчаларда сақланади. Яроқлилик муддати – 2 йил.
Кимёвий таркиби.
Дўлана мевалари таркибида углеводлар – 9,9%, сахароза 0,3% гача, пектин 4,6%, С витамини, танинлар, катехинлар: эпикатехин, лейкоантоцианидлар ва бошқалар мавжуд.
Дўлана препаратлари юрак фаолияти, гипертония, стенокардия, антигионеврозлар, тебранувчи аритмия, пароксизмал тахикардия, умумий атеросклероз ва климактерик неврознинг функционал бузилишлари учун буюрилади.
Дўлана гулларининг дамламаси.
5 г (1 ош қошиқ) хом ашё сирланган идишга жойлаштирилади, 200 мл (1 стакан) иссиқ қайнатилган сувга қуйилади, қопқоқ билан ёпилади ва 15 дақиқа давомида қайноқ сувда (сув ҳаммомида) иситилади, кейин 45 дақиқа совутилади ва сузгичдан ўтказилади. Қолган қисми сиқиб чиқарилади. Олинган дамламага бошланғич ҳажми 200 мл гача қайнатилган сув қўшилади. Кунига 2-3 марта, овқатдан 30 дақиқа олдин ½ стакан ичилади. Дамлама салқин жойда 2 кундан ортиқ бўлмаган жойда сақланади. Дўлана меваларининг дамламаси ўсимлик гулларининг дамламаси каби тайёрланади.
Дўлана препаратлари кам токсикдир, ён таъсири аниқланмаган, улар кўпинча юрак гликозидлари билан бирга яхши таъсир кўрсатади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова– Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н. Головкин, Р.Н. Руденская, И.А. Трофимова, А.И. Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001.– 764 с.
6. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К. Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
12. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
13. Машковский М.Д. «Лекарственные средства». В 2-х т. – М.: ООО «Издательство Новая Волна», 2000. – 540 с.
14. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
15. Соловьева Н.М. Котелова Н.В. Боярышник. – М.: Агропромиздат, 1986. –72 с.
16. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К. Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
17. www.ipni.org
18. https://www.greeninfo.ru
19. http://lektrava.ru
20. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
21. http://pharmspravka.ru
22. http://www.fito.nnov.ru
23. http://n-retsept.ru
24. www.plantarium.ru
25. http://www.plantsoftheworldonline.org/?q=Crataegus%20pontica
26. http://www.theplantlist.org/
27. http://www.u-lekar.ru/
28. http://100trav.su/
29. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1426120
30. https://ryazanameli.ru/lekarstvennye/derevo-sadovyj-boyaryshnik-pontijskij.html
31. https://wildgarden.ru/trees/crataegus_sanguinea.php
32. https://blu4mykts.ru/boyaryshnik-pontiyskiy-poleznye-svoystva/
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Crataegus.pontica.IBUz.00068


РУ