











Ўлмасўт
Helichrysum maracandicum Popov ex Kirp.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Helichrysum.maracandicum.IBUz.00069
Ўсимлик тавсифи.
Самарқанд ўлмасути – бу Asteraceae оиласига мансуб кўп йиллик ўт, кўп пояли, баландлиги 35-70 см. Барглари бутун, поялари билан бирга кўпинча оқ-майин тукли, пастки барглар чўзинчоқ тескари тухумсимон,чўзинчоқ ланцетсимон, бандга томон торайиб боради, поядаги барглар ўтроқ, ланцетсимон чизиқли ёки чизиқли, юқорилари чиқиб турган, бироз учли. Саватча ярим шарсимон ёки гуллар очилганда шарсимон, диаметри 8-10 мм. Ўрамабарглар лимон-сариқ рангли, кўп қаторли, йирик, зич устама-уст жойлашган, ташқилари тухумсимон, ичкилари кураксимон, тумтоқ, юқори қисмида қаттиқ пардали, силлиқ, ялтироқ, тукси, деярли ботиқ, асосида дағал тукли. Гултожибарглари тўқ сариқ, попуги унга деярли тенг, сарғиш рангли. Июнь-июль ойларида гуллайди, июль-август ойларида мевалайди.
Ўсиш жойи.Тарқалиши.
У Тошкент, Самарқанд, Фарғона, Андижон, Сурхондарё вилоятларидаги тоғларнинг пастки ва ўрта минтақаларида асосан тош-шағал, шунингдек, юмшоқ, майин тупроқли қияликларда ўсади.
Ареали. Ўрта Осиё (Тиён-Шон, Помир-Олой).
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Доривор хом ашё ҳисобланади. Ўлмасўт тўпгуллари (саватчалар) гуллашнинг бошланишида йиғиб олинади, ҳали тўлиқ гулламаган қалқонларни 1-2 см пояси билан кесиб олинади. Очилмаган майда ва гуллаб бўлган гулларни йиғиш мумкун эмас. Тўпланган тўпгуллар контейнерга жойлаштирилади ва дарҳол қуритиш жойига етказилади. Рангсизланмаслиги учун сояда қуритиш тавсия этилади.
Ўлмасўт тўпгуллари қуруқ, пардасимон, лимон-сариқ рангли, гуллашдан кейин кесилганда ўз рангини сақлаб туради. Ушбу хусусият туфайли у сўлимайдиган қиш гулдасталарнинг бир компоненти ҳисобланади.
Кимёвий таркиби.
Гуллардан ажратилиб флавоноидлар –изогелихризин, нарингенин, эпигенин, кемпферол, кверцетин; кумаринлар, стеринлар, эфир мойининг излари, витаминлар, ширалар, танинлар ва бўёқлар аниқланди. Ўлмасўтининг тўпгуллар қайнатмаси ёки дамламаси ўт ҳайдовчи, сийдик ҳайдовчи ва енгил ич сурадиган восита сифатида ишлатилади. Камроқ ҳолларда ўлмасўти препаратлари истисқо ва баъзи тери касалликларида қўлланилади.
Тиббиётда қўлланилиши.
Тиббий амалиётда ўлмасўтининг гулларини (қайнатма, суюқ экстракти ва қуруқ концентратлар) препаратлари сурункали холецистит ва гепатитда ўт ҳайдовчи восита сифатида ишлатилади. Ўт ҳайдовчи йиғма ва чойлар таркибига киради. Фламин препарати – қуруқ Қумли ўлмасўтининг қуруқ экстракти таркибида флавонлар сақлаб, таблеткалар шаклида (0,05 г) ишлаб чиқарилади ва сурункали холецистит, гепатохолецистит касалликларида ишлатилади.
Халқ табобатида ўлмасўтининг гулларини дамламаси жигар ва ўт пуфаги касалликларида, шунингдек, ошқозон-ичак тракти касалликларида – ошқозон оғриғида ва иштаҳани очишда ишлатилади.
Маълумки, Самарқанд ўлмасўти энг истиқболли ва қимматли доривор ўсимликлардан бири бўлиб, унинг хом ашёсига талаб доимий равишда ўсиб бормоқда. Аммо мавжуд табиий ресурслар бу эҳтиёжни қондира олмайди. Шу сабабли, ҳозирги вақтда Самарқанд ўлмасўтини маданийлаштириш борасида жиддий муаммо пайдо бўлди. Аммо бу ўсимликни етиштириш катта ва чуқур илмий-амалий ишланмаларни талаб қилади. Ҳозирда йиллик йиғиш мумкин бўлган хом ашёси 1 тоннадан ошмайди.
Микроскопия. Helichrysum maracandicum нинг барги, пояси ва гулларини морфологик ва анатомик тадқиқ қилиш асосида диагностик белгилар аниқланди. Унга кўра, асосан, саватчадаги четки ва ўрта гулларининг ўрама баргини юзасида (ўрта қисмида), тожибарг найчасининг юқориги қайрилган қисмида, қисман унинг юзаси ва найчасида безли тукчаларнинг жойлашганлиги бу тур учун хос бўлган белги ҳисобланади. Бундан ташқари, эфир мойли киритмалар барг мезофиллида дончалар шаклида учраши қўшимча диагностик белги бўлиб, турдан хом ашё сифатида тўпгулидан ташқари баргидан ҳам фойдаланиш мумкинлигини кўрсатади.

Структура листа Helichrysum maracandicum.
а – часть среза в области центрального проводящего пучка; б – часть среза в области крупного бокового пучка; в – железистый волосок; г – часть среза с мелкими боковыми пучками; д – абаксиальная эпидрема; е – адаксиальная эпидерма.

Структура стебля и цветка.
а, б – часть среза стебля; в – отгиб венчика; г, д – наружная поверхность листочков обертки; е – эфиромасличные железки; Аб – абаксиальная эпидерма; Ад – адаксиальная эпидерма; ВП – водоносная паренхима; ГП – Губчатая паренхима; ЖВ – железистый волосок; КП – коровая паренхима; ЛВ – лубяные волокна; Пал – палисадная ткань; ПВ – простой волосок; ПП – проводящий пучок; С – сердцевина; Сд – сосуд; У – устьице; Фл – флоэма; ЭЖ – эфиромасличные железки; ЭЗ – эфиромасличные зерна.
Захираси.
Ўзбекистон ҳудудидаги кўп йиллик ресурсшунослик тадқиқотлари натижаларига кўра, кам сонли, шартли равишда «чакалакзорлари» республиканинг фақатгина 6 та вилоятида сақланиб қолинганлиги аниқланди.
Сурхондарё вилояти
1. Самарқанд ўлмасўтини захиралари Сурхондарё вилояти, Бойсун тумани, Юқори Мачай қишлоғи атрофида ўрганилди. Ушбу ҳудудда 9,7 гектарда борлиги аниқланди, шундан биологик захираси 1,298 ± 0,71 тонна, эксплутацион захираси 0,194 ± 0,08 тонна, йиллик йиғиш хом ашёси 0,03 ± 0,001 тоннани ташкил этди (E67°08’59.38″ N38°23’00.81″).
2. Бойсун тумани Кентала қишлоғи атрофида H. maracandicum 8,2 гектарда борлиги аниқланди. Биологик захираси 1,076 ± 0,0011 тоннани, эксплутацион захираси 0,16 ± 0,08 тоннани, йиллик йиғиш хом ашёси 0,024 ± 0,01 тоннани ташкил этди (E67°12’26.42″ N38°28’56.48″).
Қашқадарё вилояти
1. Қашқадарё вилоятининг Шаҳрисабз туманидаги Калтақўл қишлоғини атрофида самарқанд ўлмасутини захираси ўрганилди. Турнинг тарқалишининг умумий майдони 6 гектарни ташкил этди, шундан биологик захираси 0,058 ± 0,12 тонна, эксплутацион захираси – 0,0087 ± 0,002 тонна, йиллик йиғиш хом ашёси – 0,0013± 0,0002 тоннани (E67°14’02.14″ N38°82’05.77″) ташкил этди.
2. Қашқадарё вилоятининг Қўшолмасой қишлоғи атрофида 8 гектар майдон борлиги аниқланди. Биологик захираси 0,63 ± 0,08 тонна, эксплутацион захираси 0,014 ± 0,004 тонна, йиллик йиғиш хом ашёси 0,095 ± 0,004 тоннани (E67°32’15.12″ N38°76’94.68″) ташкил этди.
Самарқанд вилояти
1. Ургут туманининг Омонқўтон қишлоғидаги Қизилбий сой атрофларида ўсимликнинг тарқалиш майдони 14 гектарни ташкил этди. Биологик захираси 0,307 ± 0,06 тонна, эксплутацион захираси 0,146 ± 0,035 тонна ва йиллик йиғиш хом ашёси 0,046 ± 0,004 тоннани (E66°89’67.38″ N39°30’24.71″) ташкил этди.
2. Ургут туманининг Тупроқлисой (Омонқўтон қишлоқ) ерларида ўлмасўти тарқалган майдон 4 гектарни ташкил этди. Улардан биологик захираси 0,304 ± 0,05 тонна, эксплутацион захираси – 0,046 ± 0,009 тонна, йиллик йиғиш хом ашё 0,0068 ± 0,002 тоннани ташкил этди (E66°98’42.67″ N39°27’40.36″).
Жиззах вилояти
1. Зомин туманининг Олмалисойда (Зомин миллий боғи) захиралари ўрганилди. Ушбу ҳудудда 7,6 га майдон аниқланди. Шундан биологик захираси 0,629 ± 0,19 тонна, эксплутацион захираси 0,094 ± 0,009 тонна ва йиллик йиғиш хом ашёси 0,014 ± 0,003 тоннани (E68°46’37.71″ N39°71’98.34″) ташкил этди.
2. Ўриклисойнинг юқори қисмида (Зомин миллий боғи) 3 гектарни майдонда тарқалган. Шундан, биологик захираси 0,155 ± 0,04 тонна, эксплутацион захираси – 0,022 ± 0,0019 тонна, йиллик йиғиш хом ашёси 0,0033 ± 0.0002 тоннани (E68°48’09.68″ N39°63’75.91″) ташкил этди.
Тошкент вилояти
1. Бўстонлиқ тумани Сижжак (Сижжаксай) қишлоғи атрофида 16 гектар майдонда аниқланди. Хом-ашёнинг биологик захираси 1,862 ± 0,09 тонна, эксплутацион захираси – 0,799 ± 0,04 тонна, йиллик йиғиш хом ашёси – 0,042 ± 0,003 тоннани ташкил этди (E70°02’33.76″ N41°42’21.27″).
2. Нанай қишлоғи атрофи Аксарсай ерларида 27 гектар майдонда борлиги аниқланди. Биологик захираси – 3,042 ± 0,33 тонна, эксплутацион захираси – 0,46 ± 0,07 тонна, йиллик йиғиш хом ашёси – 0,068 ± 0,008 тоннани (E70°41’79.45″ N41°19’63.72″) ташкил этди.
3. Оҳангарон тумани Эртош қишлоғининг юқори қисмида жойлашган Арошонсойда 6 гектар майдон аниқланди, унинг биологик захираси 0,369 ± 0,012 тонна, эксплутацион захираси – 0,055 ± 0,003 тонна, йиллик йиғиш хом ашёси – 0,0083 ± 0.0009 тоннани (E70°14’32.91″ N41°69’38.25″) ташкил этди.
Наманган вилояти
Нанай қишлоғи (Турбаза) атрофида 4 гектарда аниқланди, уларнинг биологик захираси 0,29 ± 0,04 тонна, эксплутацион захираси – 0,040 ± 0,003 тонна, йиллик йиғиш хом ашёси – 0,006 ± 0,0017 тоннани (E71°70’45.62″ N41°53’74.64″) ташкил этди.
Юқоридагиларни хулоса қилганда шуни таъкидлаш мумкинки, ўсимлик Тошкент вилоятида яхшироқ сақланиб қолган, Наманган вилоятидаги Самарқанд ўлмасўти популяциясининг энг аянчли аҳволда эканлиги аниқланди.
Дала тадқиқотлари натижасида олинган маълумотлар асосида Самарқанд ўлмасўти биологик манбаларини сақлаш ва кўпайтириш бўйича қуйидаги чораларни таклиф қилиш керак:
1. Кейинги 2 йил ичида Самарқанд ўлмасўти ҳосилни йиғиб олиш учун квота беришни бутунлай тўхтатиш.
2. Оммавий гуллаш даврида уларни табиий фитоценозларга экиш учун Самарқанд ўлмасўти уруғларни йиғиш керак.
3. Экишдан ташқари ўсимлик жамоаларини уруғлар билан табиий равишда тўлдириш учун гулпояларни қолдириш керак. Шунингдек, ёз бошида оммавий гуллаш вақтида ўсимликнинг саватчаларини аёвсиз равишда йиғишни олдини олиш учун турнинг табиий ҳудудларини ҳимоя қилиш керак.
4. H. maracandicum захираларини ўрганиш ва табиий ўсадиган популяцияларни сақлаш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижаларига кўра ушбу турни 3-мақом билан Ўзбекистон Республикаси Қизил китобининг навбатдаги нашрига киритиш тавсия этилади.


Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001.– 764 с.
6. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966. т.2. вып.2. C. 271 – 277.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
12. Мазнев Н.И. Энциклопедия лекарственных растений. Т. 3. – М.: Мартин, 2004. – 496 с.
13. Путырский И.Н., Прохоров В. Н. Универсальная энциклопедия лекарственных растений. – М.: Махаон, 2000. – С. 54-56. – 656 с.
14. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б. Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
15. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
16. Хужанов А.Н. Зарафшон дарёси хавзасида Helichrysum maracandicum M. Pop ex Kirp. нинг ресурсларини ўрганишга оид // Ботаника, экология, ўсимликлар муҳофазаси: Халқаро илмий-амалий конференция материаллари. – Андижон. 2007. – Б. 188-189.
17. Хужанов А.Н. Семенная продуктивность Helichrysum maracandicum M. Pop. Ex. Kirp. В средней части бассейна реки Зарафшан // Научно Каракалпакстана: вчера, сегодня, завтра: Республиканской научно-практической конференции. – Нукус. 2009. – С. 80-81.
18. Хужанов А.Н. Ценопопуляции Helichrysum maracandicum M. Pop. еx. Kirp. в Самаркандской области // Ўзбекистон биология журнали. – Ташкент.2010. -№ 4. – Б. 27-29.
19. Хужанов А.Н. Характеристика местообитаний и сообществ ценопопуляций Helichrysum maracandicum в Самаркандской области // Современные проблемы структурной ботаники (Морфология, анатомия, цитоэмбриология, репродуктивная биология): Материалы Республиканской научной конференции. – Ташкент. 2010. – С. 161-163.
20. Хужанов А.Н. Helichrysum maracandicum Popov ex Kirp. (Asteraceae) Ўзбекистон ботаник-географик районлари бўйлаб тарқалиши // XXI аср – ителлектуал ёшлар асри: Республика илмий ва илмий техник материаллари. – Тошкент. 2019. – Б. 12-14.
21. Alisher N.Khujanov. Distribution and Current State Cenopopulations of Helichrysum maracandicum Popov ex Kirp. in Uzbekistan // American Journal of Plant Sciences. 2019. Vol. 10. рр. 1280-1286.
22. Khujanov A.N. Distribution areas of Helichrysum maracandicum Popov ex Kirp. in the republic of Uzbekistan // Innovation and Global Issues Congress. Ankara. – TURKEY. 2019. рр. 1042-1046.
23. Khujanov A.N. Assessment of population state of Helichrysum maracandicum Popov ex Kirp. are given // Innovation and Global Issues Congress. Ankara. -TURKEY. 2019. рр. 1047-1050.
24. www.ipni.org
25. https://www.greeninfo.ru
26. http://lektrava.ru
27. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
28. http://pharmspravka.ru
29. http://www.fito.nnov.ru
30. http://n-retsept.ru
31. www.plantarium.ru
32. http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213015-1#other-data
33. http://www.theplantlist.org/
34. http://www.u-lekar.ru/
35. http://100trav.su/
36. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1422542
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Helichrysum.maracandicum.IBUz.00069


РУ