Оққурай
Cullen drupaceum (Bunge) C.H.Stirt.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Cullen.drupaceum.IBUz.00031
Ўсимлик тавсифи.
Оққурай Fabaceae оиласига мансуб кўп йиллик ўсимлик. Илдизи тупроққа 2-4 м чуқурликка боради, ёғочлашган, кучли, баъзида кўп бошли, оч жигарранг, синиш жойларида сариқ рангда. Пояси тик турувчи, кўп сонли, баландлиги 40 дан 130 см гача, оддий ва безли тукчалар билан зич қопланган. Барглари мураккаб уч бўлакли, баъзан оддий ва икки баргчали, учки ва битта ён барглардан иборат. Баргнинг пластинкаси юмалоқ, зич тукланган, иккала томондан йирик безчалар билан қопланган, четлари бўйлаб йирик уйиқли, асосида бутун. Гуллари якка қўлтиқдан чиқувчи, кўп гулли, бошоқсимон шингилда жойлашган, уларнинг узунлиги гуллаш бошида 3-8 см, гуллаш охирида 10-17 см. Мева зич майин тукли, буйрак шаклида, чатнамайдиган битта уруғли дуккак, узунлиги 4-9 мм, кенглиги 2,5-3,5 мм, жуда қисқа бандда.
Майдан июлгача гуллайди; мевалари июндан сентябргача етилади.
Тиббиётда ўсимликни меваси (дуккаги) ишлатилади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Оққурай Ўрта Осиёда кенг тарқалган. У турли хил шароитларда ўсади, асосан текисликлар ва тоғ этакларининг лёсс тупроқларида ўсади, бу ерда баъзан деярли зич ўсиш майдонларини ҳосил қилади. Денгиз сатҳидан 200 дан 1500 м гача баландликда тарқалган. У ташландиқ ерларда ва лалми экин майдонларида бегона ўт сифатида, суғориладиган ерларда, шунингдек, унумдорлиги паст қумларда, паст бўйли буталар орасида, қудуқлар яқинида, енгил қумли унумдорлиги пасайган яйловларда ва бошқаларда учрайди.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Оққурай меваларини йиғиш июнь ойининг иккинчи ярмида ёки июль ойининг бошларида бошланиши ва август ойининг ўрталарида тугаши керак. Талабларга кўра, тайёр хом ашё тескари тухумсимон оқ-кулрангли зич майин тукланган битта уруғли мевадан (дуккак) иборат. Узоқ вақт сақланганда меванинг туклари тукилиб, улар қора-қўнғир рангга киради. Таъми хуштаъм, бироз аччиқ, ҳиди хушбўй, ўзига хосдир. Рақамли кўрсаткичлар: псорален ва изопсорален йиғиндиси (мутлақо қуруқ хом ашёга нисбати бўйича) 0,9% дан; мутлақо қуруқ ва аралашмалардан холи бўлган хом ашё таркибидаги фурокумаринларнинг таркиби 1% дан; тижорат намуналарида 0,9% кам бўлмаслиги; намлик 10% дан; умумий кул миқдори 7% дан; органик аралашмалар 4% дан кўп бўлмаслиги керак.
Оққурай хом ашёси оғирлиги 40 кг гача бўлган қопларда қадоқланди. Жавонларда қуруқ, яхши ҳаво айланадиган жойда сақланади. Хом ашёнинг яроқлилик муддати 3 йил.
Кимёвий таркиби.
Оққурайнинг дуккаги ва илдизидан Псорален препарати (псорален ва изопсорален фурокумаринлари аралашмаси) олинган. Вояга етган меваларда кумаринларнинг энг катта миқдори (0,92%) ўсимликнинг ёппасига мевалаш даврида қайд этилган. Илдизларда псорален миқдори 0,18 дан 0,58% гача; унинг максимал тўпланиши ўсимликнинг ер усти қисмини қуриш даврида кузатилади. Бундан ташқари, оққурай илдизлари таркибида 12,34% гача танин бор, ер усти қисмида 0,03-0,4% ярим қаттиқ эфир мойи, дуккагида 15,25% гача ёғли мойлар топилган.
Тиббиётда қўлланилиши.
Оққурай ўсимликнинг дуккагидан олинган псорален препарати пес ва уяли юмалоқ калликни даволашда ишлатилади.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Абубакиров Н.К., Халмурзаев У., Химия псоралена и родственных веществ. – В кн.: Вопросы дерматологии. Вып. 3. Ташкент, Медгиз, 1963.
2. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
3. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
4. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
5. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
6. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
12. Крыженков А.Н., Камбулин И.А., Султанов Т.Г., Элькинд Л.А., Материалы к фармакологии препарата псорален, выделенного из псоралеи костянковой. — В кн.: Вопросы дерматологии. Вып. 3. Ташкент, Медгиз, 1963. – С. 118-124.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003.
14. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений. Под ред. канд. биол. наук И.А. Губанова. – М.: Мир, 1998. . – 467 с.
15. Потапенко А.Я. Псоралены и медицина. 4000-летний опыт фотохимиотерапии // Соросовский образовательный журнал, 2000. – Т. 6. – № 11.
16. Пулатова Т.П., Халматов Х.Х., Джураев И.Н., Лекарственные растения Ташкентской области, Медицина УзССР, Ташкент, 1980. . –136 с.
17. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б. Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
18. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
19. www.ipni.org
20. https://www.greeninfo.ru
21. http://lektrava.ru
22. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
23. http://pharmspravka.ru
24. http://www.fito.nnov.ru
25. http://n-retsept.ru
26. www.plantarium.ru
27. http://www.theplantlist.org/
28. http://www.u-lekar.ru/
29. http://100trav.su/
30. http://www.medicinalplants.ru/desert/psoraleya/
31.https://zdips.ru/lekarstvennye-rasteniya/protivomikrobnye/1467-psoraleya-kostyankovaya.html
32. http://www.flowerlib.ru/books/item/f00/s00/z0000002/st100.shtml
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Cullen.drupaceum.IBUz.00031


РУ




