Қушқўнмас
Silybum marianum (L.) Gaertn.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Silybum.marianum.IBUz.00030
Ўсимлик тавсифи.
Қушқўнмас Asteraceae оиласига кирувчи бир ёки икки йиллик ўсимлик. Баландлиги 30-60 см га етади. Пояси бақувват, тик турувчи, кам шохланган, чизиқ-чизиқли, силлиқ ёки иккинчи йили ҳосил бўладиган бироз ўргимчаксимон тукланган. Тўпбаргининг илдизбўғзи барглари йирик (узунлиги 80 см гача ва эни 30 см гача) чўзничоқ-овалсимон, кучли буришган; поя барглари кетма-кет жойлашган, терисимон, оқ кўндаланг чизиқли ялтироқ, четлари ва остки томондан томирлари бўйлаб сарғиш тиканлари бор. Гуллари ёрқин пушти-бинафша ранг ёки қизил ранг бўлиб, йирик якка шарсимон саватчаларда тўпланган. Ўрама барглари тиканли. Саватчадаги барча гуллари найсимон шаклда, икки жинсли. Меваси оқ доғли, попукли пистача, усти буришган, узунлиги 5 мм.
Май август ойлари гуллайди. Мевалари сентябрь-октябрь ойларида пишади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Ғарбий ва Марказий Европада, Россия ва Украинанинг жанубий вилоятларида, Ғарбий Сибирда, шунингдек, Америка ва Осиёда тарқалган. Ўзбекистонда Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида учрайди.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Доривор мақсадларда пишган қуритилган мевалари, шунингдек, уруғлари ва илдизлари йиғиб олинади. Уруғлари август-сентябрь ойларида, саватчаларининг ўрама барглари қуриганда йиғиб олинади. Йиғим ишлари эрта тонгда, гуллари гуллашидан олдин бошланади, қуритилади ва хом ашёни ҳаво яхши айландиган хоналарда 1 йил давомида сақланади. Илдизлари кузда қазиб олинади, ювилади, қуёшда ёки 40-50°С ҳароратда қуритилади.
Кимёвий таркиби.
Асосий фаол моддаси табиатда камдан-кам учрайдиган биологик фаол модда – силимариндир (2,7%). Силимарин бу учта изомер – силибин, силидианин ва силихристин аралашмасидан ташкил топган. Бундан ташқари, қушқўнмас мевалари таркибида 30% дан ортиқ ёғлар ва 0,1% гача эфир мойлари, биоген аминлари (тирамин, гистамин), қатронлар, макроэлементлар (калий – 9,2 мг/г, кальций – 16,6 мг/г, магний – 4,2 мг/г, темир – 0,08 мг/г), микроэлементлар (бор – 22,4 мкг/г, йод – 0,09 мкг/г, марганец – 0,1 мкг/г, мис – 1,16 мкг/г, селен – 22,9 мкг/г, хром – 0,15 мкг/г, рух – 0,71 мкг/г ва бошқалар), B, A, D, E, F, K гуруҳ витаминлари ва бошқалар бор.
Тиббиётда қўлланилиши.
Қушқўнмасдан тайёрланган препаратлар жигарни зарарсизлантириш функциясини кучайтиради, жигар тўқималарининг тикланишига ёрдам беради, сафро секрециясини оширади, ёғларнинг ҳазм бўлишини яхшилайди, сийдик ҳайдовчи, яллиғланишга қарши, жароҳатни битирувчи, ярага қарши, капиллярларни мустаҳкамловчи ва антиоксидант хусусиятларга эга. Қушқўнмас уруғининг мойи жароҳатни битирувчи, куйишга қарши, гепатопротектив хусусиятларга эга ва биологик фаоллиги жиҳатидан чаканда мойидан кам эмас. Қушқўнмаснинг уруғлари ўткир ва сурункали гепатит, жигарнинг циррози ва токсик-метаболик шикастланишлари (алкоголь, дори воситалари, кимёвий, озиқ-овқат), ҳомиладор аёлларнинг токсикози, холецистит, ўт пуфагининг яллиғланиши ва ўт тоши касалликларини даволашда ишлатилади. У талоқ, қалқонсимон без, қон, туз йиғилганда, веналарнинг варикоз кенгайиши, қонда шакар юқори миқдорида (қандли диабет), атеросклероз, шишишлар, истисқо, семириш, радикулит, бўғимларда оғриқ, бавосил, аллергик касалликларда ишлатилади. Ўсимлик уруғини (уруғ пўстини) истеъмол қилиш ошқозон-ичак трактининг секретор ва ҳаракатлантирувчи функцияларини кучайтиради, ёғлар ва ёғда эрийдиган витаминларни тўлиқ ўзлаштирилишига ёрдам беради, ич қотишни йўқотади, ошқозон ва йўғон ичак шиллиқ қаватининг яллиғланиш жараёнларини даволайди. Қушқўнмаснинг уруғлари кимёвий ва нур терапиясида профилактика воситаси сифатида қўлланилади, шунингдек, ортиқча ичиш натижасида вужудга келган интоксикацияни йўқотиш учун ишлатилади. Илдизларнинг дамламаси диарея, радикулит ва томир тортишишларда сийдик ҳайдовчи восита сифатида қабул қилинади. Қушқўнмаснинг барг шарбати ич қотиши, йўғон ичак ва ошқозон шиллиқ қаватининг яллиғланиши, бўғимлар оғриғида ичилади. Уруғларнинг қайнатмаси ва настойкаси веналарнинг варикоз кенгайишида ичилади. Ташқи томондан уруғлар қайнатмаси ва кукуни, шунингдек, қушқўнмаснинг янги баргларидан тайёрланган бўтқаси очиқ синишлар, яралар, куйишлар, йирингли жараёнлар, тошмаларни даволашда ишлатилади. Қушқўнмас ёғи пес, псориаз, каллик, ҳуснбузар, экзема, гиперкератоз, нейродерматитни даволашда ишлатилади. Қушқўнмас илдизининг қайнатмаси чайиш шаклида тиш оғриғи, стоматит, гингивит, фарингит учун ишлатилади.
Экспериментал ва клиник тадқиқотлар натижасида сурункали холецистопатиялар ва гепатитдан кейинги синдромда қушқўнмас меваларининг тинктураси ва бошқа препаратларини самарали терапевтик таъсири тасдиқланган. Қушқўнмаснинг меваларидан «Силибор» ва «Силимар» таблетка шаклида препаратлари тайёрланади, битта қадоқда 20 донадан 0,04 г. Қушқўнмасдан аналог препаратлари ишлаб чиқарилади: Болгарияда (Карсил), Россияда (Силибинин) ва Германияда (Легалон).
Қўллаш усуллари. Уруғлари қуритилиб, майдаланади (кофемолкада). Кукуни кунига уч марта овқатдан ярим соат олдин 1 чой қошиғдан ичилади (қошиқни тўлдирмасдан). Кукунни чайнаб, кейин уни сув билан ичиш тавсия этилади. Даволаш курси 1 ой. 10 кунлик танаффусдан сўнг курсни такрорлаш мумкин. Зарур ҳолатларда препаратни бир марта 2-3 ой давомида ичиш мумкин. Жигарни тиклаш ва тозалаш учун профилактик восита сифатида, айниқса, спиртли ичимликларни ҳаддан ташқари кўп истеъмол қилганда бир ёки икки марталик курси тавсия этилади.
30 грамм майдаланган уруғлар паст оловда ярим литр сувда, миқдори икки баравар камайгунча қайнатилади, 10 дақиқага тиндирилади, икки ёки уч қават докадан ўтказилади. Ҳар соатда бир ош қошиқдан ёки овқатдан бир соат кейин кунига 3 маҳал 1 ош қошиқдан ичилади. Даволаш курси 1-2 ой.
50 грамм эзилган қушқўнмаснинг уруғлари ва 500 мл ароқ олинади. Вақти-вақти билан силкитиб, 2 ҳафта сақланади. Кунига 4-5 марта овқатдан ярим соат олдин 50-100 мл сувга 20-25 томчи солиб ичилади.
Илдизларнинг қайнатмаси қуйидагича тайёрланади: 1 стакан қайноқ сувга 1 ош қошиқ хом ашё олинади. Хом ашёни ёпиқ сирланган идишда сув ҳаммомида 30 дақиқа давомида қайнатилади, икки ёки қават докадан ўтказилади, сиқиб олингандан сўнг дастлабки ҳажмигача қайнатилган сув қўшилади. Овқатдан олдин кунига 3 марта 1 ош қошиқдан ичилади. Бир чой қошиқ қушқўнмаснинг уруғлари (ёки ўти) 250 мл қайноқ сувга солинади, 10-20 дақиқага дамлаб қўйилади ва сўнг сузгичдан ўтказилади. Эрталаб оч қоринга овқатдан ярим соат олдин, тушликда овқатдан ярим соат ва кечқурун ётишдан олдин иссиқ ҳолда чой пиёлада ичилади. Чойи қуруқ кукунга қараганда ёқимли бўлади. Уни асал билан ичилса янада ёқимли (ва фойдалироқ) бўлади.
Барглардан шарбат сиқиб олинади. 1 литр шарбатга 50 мл миқдорда 70% ли этил спирти солинади. Совутилган ҳолда сақланади. Эрталаб 1 ош қошиқдан оч қоринга ичилади. Ичга жигар касалликлари, ошқозон-ичак тракти, атеросклерозда бир ой давомида овқатдан ярим соат олдин кунига 2 марта 1 чой қошиқдан ичилади.
0,5 литр ҳар қандай ўсимлик мойига 5 чой қошиқ қушқўнмаснинг уруғи қўшилади ва бу аралашмани сувли ҳаммомда 10 дақиқа давомида қайнатиб олинади, шунда қушқўнмас уруғининг мойи эритма ичига ўтади. Аралашмани элакдан ўтказиб, совуткичда сақланади. Яралар, куйишлар, йирингли жараёнлар, тери касалликлари учун ташқи томондан фойдаланилади. Қушқўнмас баргидан тиканлар кесиб ташланади, улар бўтқа шаклида эзилади, яралар, тирналган ва кесилган жойларда қўлланилади ва дока билан ўраб қўйилади. Зарур ҳолатларда боғламни 2-3 кунда алмаштириш керак.
Қўллаш мумкин бўлмаган ҳолатлар
ва ножўя таъсирлари аниқланмаган. Аммо қушқўнмас препаратларини шифокор билан маслаҳалашиб қабул қилиш керак. Ҳомиладорлик пайтида препаратларини қабул қилиш тавсия этилмайди. Даволаш пайтида аччиқ ва ёғли овқатлардан ҳамда спиртли ичимликлардан воз кечиш керак.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. –764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Иллюстрированное руководство для ботанических практик и экскурсий в Средней России. Скворцов В.Э. М.: Товарищество научных изданий КМК, 2004. – 506 с.
12. Кьосев П.А. Лекарственные растения: самый полный справочник. – М.: Эксмо, 2011. – 944 с.
13. Лекарственные растения средней полосы европейской части России. Под ред. Н.Л.Кучиной. М.: Планета, 1992. – 187 с.
14. Лекарственное растительное сырье. Фармакогнозия: Учеб. пособие / Под ред. Г.П.Яковлева и К.Ф.Блиновой. – СПб.: СпецЛит, 2004. – 765 с.
15. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
16. Носов А.М. Лекарственные растения в официальной и народной медицине. М.: Изд-во Эксмо, 2005. – 800 с.
17. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений. Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
18. Рабинович А.М, Рабинович С.А. Лекарственные и пряно-ароматические растения России. – М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. –319 с.
19. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
20. Растительные ресурсы России: Дикорастущие цветковые растения, их компонентный состав и биологическая активность. Под редакцией А.Л.Буданцева. Т.5. М.: Товарищество научных изданий КМК, 2013. – 312 с.
21. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К. Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
22. www.ipni.org
23. https://www.greeninfo.ru
24. http://lektrava.ru
25. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
26. http://pharmspravka.ru
27. http://www.fito.nnov.ru
28. http://n-retsept.ru
29. www.plantarium.ru
30. http://www.theplantlist.org/
31. http://www.u-lekar.ru/
32. http://100trav.su/
33. https://natulife.ru/pitanie/superfoods/travy/silybum/rastoropsha-rastenie-trava
34. https://prorastoropshu.ru/rastoropsha-pyatnistaya-i-ee-lechebnye-svojstva/
35. https://monamo.ru/rasteniya/rastoropsha-pyatnistaya
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Silybum.marianum.IBUz.00030


РУ







