Эрмон
Artemisia absinthium L.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Artemisia.absinthium.IBUz.00032
Ўсимлик тавсифи.
Эрмон Asteraceae оиласига мансуб, баландлиги 60-100 см бўлган кўп йиллик ўсимлик. Илдиз тизими ўқ илдизли бўлиб, тупроққа вертикал кирган йўғонлашган асосий илдиздан иборат. Ҳаётининг биринчи йилида илдизбўғзида қўшимча куртаклари ҳосил бўлади, улардан иккинчи йили янги поялар ривожланиб, кейинги йил гуллаш ва мевалашга киришади. Барглари ва поялари кулранг-кумушранг бўлиб, улар қисқа туклар билан зич қопланган. Пояси тик турувчи, бироз қиррали, юқори қисмида шохланган, асосида баъзида узун бандли учбурчак-юмалоқсимон уч карра патсимон бўлинган баргли мевасиз қисқарган пояларни ҳосил қилади. Ўрта барглари қисқа бандли, икки карра патсимон бўлинган; юқори барглари учга бўлинган ёки бутундир. Кичик гуллари диаметри 3,5 мм гача бўлган шарсимон осилган саватчаларда тўпланади, бир ёнли қисқа шингилда жойлашган, улар ўз навбатида зич бўлмаган рўвакларни ҳосил қилади. Ҳар бир саватчада 80-га яқин сариқ гуллар бор; барча гуллар найсимон, косачабаргсиз. Мева узунлиги тахминан 1 мм бўлган жигарранг пистача.Июнь-август ойларида гуллайди, мевалари август-сентябрда етилади.
Тиббиётда эрмоннинг ўти (гулли юқори қисми) ва барглари ишлатилади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Эрмон бутун Ўзбекистон ҳудудида кенг тарқалган. Эрмон дашт ва адир зоналарида ўсади. У ўсимлик қопламида рақобатбардош ўсимлик бўлмаганлиги сабабли фақат бузилган ўсиш жойларида – яқинда бўшаган ерларда, уйлар яқинида, йўллар бўйида, томорқаларда, дала чегараларида ва етарлича ғовак тупроқли яйловларда ўсади. Одатда кам учрайди, лекин баъзида яқинда бўшаган ерларда деярли зич ўсиш майдонларини ҳосил қилади.
Асосан уруғлари, шунингдек, илдизбўғзида ҳосил бўлган вегетатив қўшимча куртаклар билан кўпаяди. Ёруғсевар ўсимлик, унумдор, ўрта нам ғовак ва кулранг қумли тупроқларни афзал кўради.
Хом ашёлар йиғиш ва унинг сифати.
Ўсимлик хом ашёсини гуллаш бошида июнь-август ойларида йиғиб олинади, дағал қисмларисиз ўсимлик поясининг гуллаган учки қисми ўроқ ёки пичоқ билан кесиб олинади. Гуллашдан олдин май ва июнь ойларининг охирларида барглари йиғиб олинади. Ўсимлик ўти ва барглари ҳаво яхши айланадиган айвон остида ёки сояда очиқ ҳавода, қоғозга ёки матога ингичка қатлам қилиб ёйилиб, тез-тез аралаштирилиб турилади. Қуруқ хом ашёнинг ҳосилдорлиги 24-25% ни ташкил қилади. Эрмоннинг хом ашёси икки хил бўлиши мумкин: бутун ва кесилган. Бутун ўсимлик ўти бу узунлиги 25 см дан ошмайдиган (поянинг дағал қисмларисиз) гул пояларнинг учки қисмидан иборат. Кесилган ўти ўлчами 0,5 дан 8 мм гача бўлган ҳар хил шаклдаги гул саватлари, поя ва баргларнинг бўлаклари билан ифодаланади. Кесилган барглар ўлчамлари 1 дан 8 мм гача бўлган ҳар хил шаклдаги баргларнинг бўлакларидан иборат. ХI ДФ га кўра, хом ашё сифатининг асосий кўрсаткичлари қуйидагича: намлик 13% дан; 10% ли хлорид кислотасида эримайдиган умумий кул 3% дан ошмаслиги керак; ўсимлик ўтидан 70% ли этанолда ажратиладиган экстрактив моддалари 20% ва баргларидан 25% дан кам бўлмаслиги керак. Аралашмаларнинг таркиби: органик 2% дан, минерал 1,5% дан кўп бўлмаслиги керак. Заҳарли ўсимликларнинг қисмлари, кемирувчилар ва қушларнинг ахлати бўлмаслиги лозим. Бутун хом ашё тойларга ва қопларга қадоқланади. Тойларнинг вазни 50 кг дан ошмайди, қопларники 25 кг дан ошмайди. Эрмон баргларининг йиғиб олинган кундан бошлаб яроқлилик муддати 2 йил.
Кимёвий таркиби.
Эрмоннинг барглари ва ўтларида эфир мойи мавжуд (0,12 дан 2% гача). Мойи таркибига қуйидагилар киради: туйил спирти, углеводородлар (туйон, пинен, каденин, фелландрен, бизаболен, g-кариофиллен, у-сепинен), моноциклик католактонлар (кетопеланолид А, кетопеланолид В, оксипеланолид). Бундан ташқари, шувоқ таркибида флавоноидлар, танинлар, лигнанлар, органик кислоталар, каротин, аскорбин кислотаси мавжуд. Эрмоннинг абсинтин ва анабсинтин аччиқ лактонлари яллиғланишга қарши ва микробларга қарши хусусиятларини белгилайди.
Тиббиётда қўлланилиши.
Эрмондан тайёрланган препаратларнинг тахир мазаси иштаҳани очиш ва овқат ҳазм қилиш тизимининг фаолиятини яхшилашда қўлланилади. Ошқозон ости бези ва ўт йўлларининг сурункали касалликларига чалинган беморлар ўт ҳайдовчи чойдан ичганда оғриқ, диспептик аломатлар камаяди ёки бутунлай йўқолади, иштаҳа яхшиланади ва нажас нормаллашади. Ошқозон ичак тракти касалликларида ўт ҳайдовчи восита сифатида аччиқ эрмон ва доривор ўсимликларни биргаликда қўллаш уларнинг даволаш самарадорлигини сезиларли даражада оширади.
Эрмонни узоқ вақт давомида қабул қилиш енгил заҳарланишни келтириб чиқариши мумкин, оғир ҳолатларда заҳарланиш умумий токсик ҳолатлар, яъни галлюцинациялар ва тиришишлар билан бирга кечиши мумкин.
Эрмон ўтининг дамламаси. 10 г (2 ош қошиқ) ўти сирли идишга солиниб, 200 мл (1 стакан) иссиқ сув қуйилади, қопқоғи ёпилади ва қайнатилган сувда (сув ҳаммомида) 15 дақиқа қиздирилади. Кейин у 45 дақиқа давомида совитилади, сузгичдан ўтказилади ва қолган масса сиқиб олинади. Тайёрланган дамламага қайнатилган сув солиниб, дастлабки ҳажми 200 мл га етказилади. Дамлама салқин жойда 2 кунгача сақланади. Аччиқ эрмон ўт пуфаги томчилари, ошқозон таблеткалари, иштаҳа очувчи ва ўт ҳайдовчи йиғмалар таркибига киради.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. – Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). –335 с.
12. Лекарственные растения: Справочное пособие. Под ред. Н.И. Гринкевич – М.: Высшая школа, 1991. – 398 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003.
14. Машковский М.Д. «Лекарственные средства». В 2 т. – М., ООО «Издательство Новая Волна», 2000. – 540 с.
15. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений. Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
16. Положение Президента РУз «О Республиканской комиссии по контролю за обеспечением лечебных учреждений и населения лекарственными средствами и изделиями медицинского назначения. 2016. N ПП-2647.
17. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
18. Соколов С.Я., Замотаев И.П. Справочник по лекарственным растениям (фитотерапия). – М.: VITA, 1993– 438 с.
19. Фитотерапия с основами клинической фармакологии. Под ред. В.Г. Кукеса. – М.: Медицина, 1999. – 192 с.
20. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
21. Чиков П.С. Лекарственные растения. – М.: Медицина, 2002. – 496 с.
22. www.ipni.org
23. https://www.greeninfo.ru
24. http://lektrava.ru
25. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
26. http://www.fito.nnov.ru
27. http://n-retsept.ru
28. www.plantarium.ru
29. http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:300106-2
30. http://pharmspravka.ru
31. http://www.theplantlist.org/
32. http://www.u-lekar.ru/
33. http://100trav.su/
34. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/151800
35. https://good-tips.pro/medicinal-plants/wormwood-health-benefits
36. https://herbalpedia.ru/catalog/polyn-gorkaya/
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Artemisia.absinthium.IBUz.00032


РУ











