




Исфарак
Delphinium semibarbatum Bien. ex Boiss.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Delphinium.semibarbatum.IBUz.00062
Ўсимлик тавсифи.
Ranunculaceae оиласига мансуб кўп йиллик илдизпояли ўсимлик, поясининг асосида зич жойлашган зангсимон-қўнғирранг барг қинларига эга. Пояси баргсиз, кучли, баландлиги 40-100 см ва қалинлиги 8-20 мм, деярли зичроқ майда сўгалли тукчалар билан қопланган, баъзан деярли силлиқ, пастки қисмида ялпоқлашган, қизғиш, юқори ярмида, тўпгул қисмида, кўп шохланган, катта пирамидасимон тўпгулни ҳосил қилган новдалари 450 бурчак остида чиқади. Барча барглар илдизбўғзидан чиққан, йирик, калта ялпоқлашган, одатда сўгалли бандчаларда, 2-3 баравар барг япроғидан калта, япроқнинг узунлиги 18-50 см ва эни 20-60 см, думалоқ-буйраксимон, четлари бўйлаб бироз тўлқинсимон, буйраксимон асоси билан, остки қисмида учта асосий ажралиб турувчи томирлари бор, икки томони ёки фақат чеккаси ва остки қисмида томирлар бўйлаб жуда зич майда сугаллар билан қопланган.
Гуллари тутам бўлиб узун гулбандларда жойлашган, пастки учдан бир қисмида ёки ўртасида бирикади. Гулқўрғон барглари деярли бир хил, узунлиги 3 мм ва эни 1 мм, яшил рангга эга. Мевалар йирик, кенг овалсимон, узунлиги 15-20 мм ва эни 10-15 мм, тухумсимон бурушган, бинафша-жигарранг ёнғоқчага эга; қанотларини кенглиги ёнғоқчага тенг ёки бироз торайган, бинафша-қизил, асосида ва юқорида юраксимон, уйилган, ўтказувчи боғлами четидан 0,5-1 мм масофада ўтади. Май-июль ойларида гуллайди ва мевалайди.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Тоғларнинг ўрта минтақаларида ўтли ёки шағалли қияликларда учрайди. У Тошкент, Самарқанд, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида учрайди.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Исфарак илдизсиз ер усти қисми саноат қайта ишлови учун доривор хом ашё сифатида ишлатилади. Гуллаш даврида баргли юқори қисмлари, гуллари ёки барча ер усти қисми, шунингдек, тўлиқ пишиб етиш даврида мевалари хом ашё сифатида йиғилади. Йиғилган хом ашё аралашмалардан тозаланиши ва яхшилаб қуритилиши керак.
Кимёвий таркиби.
Исфаракнинг асосий таркибий қисми алкалоидлар ҳисобланади: дельсемин, элатин, кондельфин ва меликтин бўлиб, уларнинг фармакологик хусусиятлари тегишли препаратларни тавсифлашда қуйида келтирилади.
Тиббиётда қўлланилиши.
Дельсимин ва бошқа исфарак алкалоидлари аналогик таъсирга эга, бу унинг бир вақтнинг ўзида мионеврал синапсларга (асаб ҳужайраси ўсимтаси шохларининг тегиб туриш соҳаси – аксоннинг бошқа ҳужайралар билан) ва марказий асаб тизимига таъсирига асосланган. Унинг фаолияти индивидуал мушакларнинг фалажи билан ифодаланади – қуйидаги тартибда юзага келадиган гуруҳлар: юз, оёқлар, қўллар, қорин мушаклари ва охирги навбатда – диафрагма. Халқ табобатида исфарак барглари – астма ва тутқаноқли йўтал, шунингдек, қўзғатувчи, бириктурувчи восита сифатида; гуллари чой шаклида ҳайз кўриш кечикканда ва янги ўтининг шарбати яраларни даволаш учун ишлатилади.
Огоҳлантириш.
Ўсимлик заҳарли ҳисобланади ва ишлатилганда алоҳида эътибор талаб этилади.
Хўжалик ахамияти. Ўсимлик гулларидан пахта, жун ва ипак матоларни бўяш учун турғун бўёқ олинади. Ўтган вақтда ёруғлик фильтрларини ишлаб чиқариш учун ҳам ишлатилган.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н. Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х т. М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2003. Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). –209 с.
12. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
13. Медицинская ботаника. Учебник для студентов вузов. – Харьков: Изд-во НФаУ: Золотые страницы, 2003. – 364 с.
14. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
15. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
16. Растительные ресурсы России. Т. 1 / Отв. ред. А.Л.Буданцев. – СПб.; М.: Товарищество научных изданий КМК, 2008. – С. 44-46.
17. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
18. Шанцер И.А. Растения средней полосы Европейской России. 2007. – С. 418-419.
19. www.ipni.org
20. https://www.greeninfo.ru
21. http://lektrava.ru
22. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
23. http://pharmspravka.ru
24. http://www.fito.nnov.ru
25. http://n-retsept.ru
26. www.plantarium.ru
27. http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:710998-1
28. http://www.theplantlist.org/
29. http://www.u-lekar.ru/
30. http://100trav.su/
31. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/403462
32. https://kiberis.ru/?p=4609
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Delphinium.semibarbatum.IBUz.00062


РУ