Тоғрайхон
Origanum vulgare subsp. gracile (K.Koch) Ietsw.
Ўсимлик тавсифи.
Тоғрайҳон – ёқимли ҳидга эга бўлган Lamiaceae оиласининг кўп йиллик ўт ўсимлик. Поялари бир нечта, тик турувчи, юқорида шохланган, жингалак тукланган, узунлиги 30-60 см. Барглари тухумсимон ёки чўзинчоқ, тўмтоқлашган ёки ўткирлашган, асосига кенг понасимон ёки деярли юмалоқ, бутун, юқорида деярли силлиқ, ўтказувчи боғламлар бўйлаб чети ва остида жингалак тукланган, бандли, аста-секин юқорига кичрайиб боради. Гуллари деярли ўтроқ, бошоқсимон ярим соябонда, новдаларнинг юқори қисмида қалқонсимон каллакча тўпгулларда тўпланган. Гулёнбарглари деярли юпқа пардасимон, чўзинчоқ-ланцетсимон, косачабаргдан бироз узунроқ, калта киприксимон. Косачабарглари думалоқ, узунлиги 3 мм, калта тукланган, учбурчаксимон ўткир тишчали, найчадан 3 баравар қисқа. Тожибарглари 5 мм узунликда, хира бинафшаранг. Ёнғоқчалар тўқ жигарранг, узунлиги тахминан 0,75 мм.
Июль-август ойларида гуллайди, июль-сентябрь ойларида мевалайди.
Тиббиётда тоғрайхоннинг гуллаган ер усти қисмлари (ўт) ишлатилади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Тоғрайҳон тошли қияликларда, бутун Ўзбекистон бўйлаб тоғларнинг қуйи ва ўрта минтақаларидаги тошлоқларда ўсади.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Тоғрайҳон одатда оммавий гуллаш бошида, жанубий ҳудудларда июль ойининг бошларида йиғилади. Бунда фақат новдаларнинг гуллайдиган баргли юқори қисми кесилади. Кечроқ муддатларда эфир мойининг таркиби, шунга боғлиқ ҳолда хом ашёнинг сифати ҳам пасаяди. Хом ашё йиғиш вақтида тоғрайхон зич ўсган майдонларнинг нормал ҳаётийлигини таъминлаш учун мавжуд генератив новдаларини 2/3 қисмигача кесиш мумкин ва хом ашё йиғишни зич ўсган майдонлардан ҳар 2 йилда бир марта амалга оширилиши мумкин. Йиғиб олинган ўсимлик ўтини яхши ҳаво яхши айланадиган чордоқларда ёки айвон остида қуритилиб, қоғозга ёки матога қалинлиги 5-7 см қатлам қилиб ёйилиб, вақти-вақти билан айлантирилади.
Хом ашё 35°С гача қиздирилган мажбурий ҳаво билан шамоллатиладиган махсус қуритгичларда анча тез қурийди. Яхлит ўтни соф оғирлиги 5-15 кг ли қопларга, майдалангани эса 10-30 кг оғирликдаги қопларга солинади. Қадоқлашдан олдин хом ашёга қўшимча ишлов берилади: майдаланиб, ғалвир орқали дағал новдалари олиб ташланади. Қуруқ, яхши хаво айланадиган жойларда сақланади. Яроқлилик муддати 2 йилгача.
ФС 42 Уз-0024-2007 га биноан, хом ашёнинг намлиги 13% дан ошмаслиги керак ва ундаги эфир мойи абсолют қуруқ ҳолати бўйича 0,2% дан кам бўлмаслиги керак.
Хом ашёни қисман эзилган, барг ва тўпгулли поянинг юқори қисмлари (узунлиги 20 см гача) ташкил этади. Рақамли кўрсаткичлар: намлик 13% дан; умумий кул миқдори 8% дан, қорайган ва қўнғирлашган қисмлари 7% дан, ўсимликнинг поя қисмлари (асосий пояси ва ён новдалари) 2% дан, тешикларининг диаметри 1 мм ли элакдан ўтган майдаланган қисми 63,8% дан, органик аралашмалар (заҳарли бўлмаган бошқа ўсимликларнинг қисмлари) 1% дан, минерал аралашмалар (тупроқ, қум, тошчалар) 1% дан ошмаслиги керак. Моғорлаган ва чириётган, заҳарли ўсимликлар ва уларнинг қисмлари, шунингдек, ўтириб қолган бошқа ҳидни бўлмаслиги керак.
Кимёвий таркиби.
Тоғрайҳон ўти таркибида танинлар, аскорбин кислотаси, флавоноидлар ва ароматик феноллар (тимол, карвакрол), сесквитерпенлар, эркин спиртлар ва геранилацетат бўлган эфир мойи мавжуд.
Тиббиётда қўлланилиши.
Тоғрайҳон ўти марказий асаб тизимига тинчлантирувчи таъсир кўрсатади, ошқозон ва бронхиал лимфатик безларнинг секрециясини кучайтиради ва ичак ҳаракатини оширади. Тоғрайҳон ўти қайнатмаси сийдик чиқишига ҳам кучли таъсир қилади.
Тоғрайҳон ичак атонияси, иштаҳа очувчи ва шамоллашда балғам чиқарувчи даво воситаси сифатида ишлатилади. У кўкрак қафаси, терлатувчи ва ичакдан ҳаво ҳайдовчи препаратларининг бир қисмидир, шунингдек, томоқ оғриганда чайиш ва терининг йирингли касалликларида ванна сифатида ишлатилади. Эфир мойи тишларни даволашда оғриқ қолдирувчи восита сифатида ишлатилади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений // Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н. Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. –764 с.
6. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966.– Т. 2. – Вып. 2. – C. 271-277.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
12. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. – Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). –138 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. –592 с.
14. Мавлянов Шухратжон Равшан угли, Хакимов Зиявиддин Зайнуддинович, Хожиматов Олимжон Каххарович. Желчегонное средство. Патент на изобретение №IAP 05334, от 11.01.2017 г.
15. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А. Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
16. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
17. Хакимов З.З., Мавланов Ш.Р., Рахмонов А.Х., Ходжиматов О.К. Эксперементал уткир токсик гепатитда Лесбохолни жигарининг сафро ажратиш фаолиятига таъсирини ўрганиш. Инфекция, иммунитет и фармакология, №6, 2014. 191-195 б.
18. Хожиматов О.К. Желчегонный сбор Ходжиматова. Фармакопейная статья ФС 42 Уз – 0168 – 2017. 14 с.
19. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К. Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
20. Khojimatov O.K. Medicinal plants of Uzbekistan: their past, present and future // Food and Food Ingredients Journal of Japan Vol. 224, 2019. №.2 pp. 201-207.
21. Olim K. Khojimatov, Dilovar T. Khamraeva, Alisher N. Khujanov, Rainer W. Bussmann. An overview of Ethnomedicinal plants of Uzbekistan. Ethnobotany Research & Applications 20:08 (2020) // Published: 21.06.2020, http://dx.doi.org/10.32859/era.20.08.рр. 1-19
22. Y.Takeda, M.Tomonari, S.Arimoto, T.Masuda, H.Otsuka, K.Matsunami, G.Honda, M.Ito, Y.Takaishi, F.Kiuchi, O.K.Kodjimatov, O.Ashurmetov. A new phenolic glucoside from an Uzbek medicinal plant, Origanum tyttanthum. Journal of Natural Medicines,Vol. 62, 2008. pp.71-74.
23. www.ipni.org
24. https://www.greeninfo.ru
25. http://lektrava.ru
26. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
27. http://pharmspravka.ru
28. http://www.fito.nnov.ru
29. http://n-retsept.ru
30. www.plantarium.ru
31. http://www.theplantlist.org/
32. http://www.u-lekar.ru/
33. http://100trav.su/
34. http://mountainherbs.uz/ru/Origanumtyttanthum
35. https://travaks.com/dushica/dushica-lechebnye-svojstva-i-protivopokazanija/
36. https://studref.com/526375/geografiya/dushitsa_melkotsvetkovaya
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Origanum.vulgare.subsp.gracile.IBUz.00061


РУ










