Ғазакўт
Gentiana olivieri Griseb.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Gentiana.olivieri.IBUz.00054

Ўсимлик тавсифи. 

Кўп йиллик ўсимлик. Поялари баландлиги 30 см гача, тик турувчи ёки кўтарилган, силлиқ, оч яшил ранг. Илдизпояси ингичка, симсимон илдизларга эга. Поялари асосида 5 см гача ўтган йилги баргларнинг толасимон қинларини қолдиғи билан зич қопланган. Илдизбўғзи барглари узунлиги 2-10 см, эни 4-8 (10) мм, чўзинчоқ-ланцетсимон ёки чўзинчоқ, тўмтоқ, асосида торайган, чети текис, поя баргларини сони 2 (3) жуфт, тор ланцетсимон, узунлиги 1-2 см. Гулларини сони (1) 3-6, кўк ёки кўк-бинафша рангли, боғлам бўлиб жойлашган, поянинг юқори қисмида, воронкасимон, оғиз остида эни 9-13 мм, эгилган бўлакнинг узунлиги 5-6 мм, найчадан 5 баравар қисқа, чўзинчоқ-чизиқли ёки эллипссимон, тўмтоқлашган ёки ўткир; бурмалари бўлаклардан 2 баравар қисқа, икки бўлакли. Уруғчи бандда жойлашган. Кўсак узунлиги тахминан 2 см, чўзинчоқ. Уруғларнинг узунлиги тахминан 2 мм, эллипссимон, оч қўнғирранг, қанотсиз, ингичка тўрсимон.
У апрель-июль ойларида гуллайди ва мевалайди.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

 Қуруқ тоғ қияликларида ўсади. Тоғ этакларидан юқори тоғларга қадар кенг тарқалган, очиқ жойларда, ўтли ва дарахт-бутали ўсилик қопламида, 300-3700 м баландликда ўсади. Ўрта Осиё, Кавказнинг жанубида тарқалган.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Доривор хом ашё ўсимликни ҳамма қисмидан олинади. Ер усти қисми (ўт) гуллаш даврида йиғиб олинади, доимий равишда аралаштирили, сояда қуритилади. Йиғилган илдизлар яхшилаб ювилади, ёйилади ва қуритилади.

Кимёвий таркиби.

Ғазакўт ер усти қисмларида (гуллаш босқичида) 0,67% алкалоидлар мавжуд. Ушбу турдан 9 та алкалоидлар ажратилган ва аниқланган: генцианин, генциананин, генцианаин, генцианадин, генциофлавин, генциотибетин, оливерин, оливерамин, оливерадин, шунингдек, гликозидлар, танинлар ва смолалар.

Тиббиётда қўлланилиши.

 Илмий тиббиёт амалиётида ғазакўт дамламаси иштаҳа очувчи саналади ва овқат ҳазм қилишида ёрдам берганлиги туфайли ўт ҳайдовчи восита сифатида тавсия этилади. Бу аччиқ дамламалар ва аччиқ иштаҳа очувчи йиғмаларнинг бир қисмидир. Ўрта Осиё халқ табобатида илдизларнинг қайнатмаси йўтал, радикулит, тана оғриғи ва гонорея, иштаҳа йўқлигида, ич қотиши ва ичак бўшашганлигида қўлланилади. Болаларнинг тери касалликларида ўтининг қайнатмасида чўмилтирилади. Ер усти қисми чой шаклида терлатувчи, ўт ҳайдовчи ва овқат ҳазм қилишини стимулловчи восита сифатида ишлатилади. Ер усти қисмларидан олинган кукуни яраларни тузатиш учун ишлатилади.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:

1. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
2. Саттаров Д.С. Биоразнообразие и ресурсы дикорастущих лекарственных растений в некоторых районах Центрального Таджикистана// Автореферат дисс… доктора биол. наук, Новосибирск, 2019, –36 с.
3. Сахобиддинов С.С. Дикорастущие лекарственные растения Средней Азии. – Ташкент: Госиздат УзССР, 1948. – 216 с.
4. Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана / Душанбе: Гл. научн. ред. Тадж. энциклопедии, 1989. – 368с.
5. Хожиматов О.К. Лекарственные растения Западного Тянь-Шаня (в пределах Республики Узбекистан). Автореф. дис. … докт. биол. наук. – Ташкент. 2008. – 40 с.
6. Yoshio Takeda, Toshiya Masuda, Gisho Honda, Yoshihisa Takaishi, Michiho Ito, Ozodebek A.Ashurmetov, Olimjon K.Khodzhimatov. Secoiridoid glycosides from Gentiana olivieri. Chem. Pharm. Bull. 47(9) pp. 1338-1340 (1999).
7. http://www.cnshb.ru/AKDiL/0045/base/k0420031.shtm
8.https://docplayer.ru/71564517-Udk-gorechavka-zhyoltaya-olive-primenenie-v-medicine.html
9. http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:368595-1

Khojimatov et al, 2024. Gentiana olivieri Griseb. Ғазакўт
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Gentiana.olivieri.IBUz.00054