








Газандаўт
Urtica dioica L.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Urtica.dioica.IBUz.00053
Ўсимлик тавсифи.
Газандаўт – бу Urticaceae оиласига мансуб кўп йиллик ўсимлик, ўрмаловчи шохланган илдизпояга эга. Пояси тик турувчи, тўрт қиррали, шохланмаган, баландлиги 60-170 см, узун куйдирувчи ва калта оддий туклар билан қопланган. Барглари тухумсимон-ланцет, четлари бўйлаб йирик тишсимон, узунлиги 8-17 см ва эни 2-8 см, пояда улар қарама-қарши жойлашган. Гуллари бир жинсли, майда, тўртга бўлинган оддий гулқўрғонга эга, барглар қўлтиғидан чиққан шохланган ораси узуқли бошоқларга йиғилган. Мевалари тухумсимон ёки эллипссимон сарғиш-кулранг ёнғоқчалар. Ғазандаўт эрта баҳорда ўсиб чиқади ва қор эригандан кейин 15-20 кун ичида катта барглар ҳосил қилади, бу вақтда витаминлар миқдори юқори бўлади. У жуда тез ўсади, гуллаши июнь ойининг бошларида бошланади. Газандаўт мева бергандан кейин ҳам яшил баргларини сақлаб қолади. Июндан сентябргача гуллайди, июлдан мевалайди. Тиббиётда ўсимлик барглари ишлатилади, ундан суюқ экстракт, дамламалар ва настойкалар тайёрланади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Газандаўт бутун Ўзбекистон бўйлаб кенг тарқалган. У сояли нам жойларда, дарахтлар кесилган, ёниб кетган майдонларда, жарликлар ва қирғоқдаги бутазорларда ўсади. Асосий зич ўсиш майдонлари бўш ётган жойларда, ташландиқ аҳоли пунктлари яқинида, турар жойлар ёнида, йўллар бўйлаб шаклланади. Газандаўтнинг энг зич ўсиш майдонлари чиринди ва намликка бой тупроқларда ҳосил бўлади.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Газандаўт баргларини йиғиш деярли ҳамма жойда амалга оширилиши мумкин, фақатгина интенсив автотранспорт қатнови бўлган йўллар яқинидан хом ашё йиғилмайди. Хом ашёни йиғиш қўл билан амалга оширилади, бунинг учун чарм ёки брезент қўлқоплар кийилади. Газандаўт баргларини поялар ва новдалардан узиб олиб йиғилади. Газандаўт тиббий мақсадларда ўстирилмайди, лекин газандаўтдан паррандачилик фермалари ва хлорофилл оладиган корхоналари ёнида ўстирилмоқда. Газандаўт илдиз бачкили ўсимлик бўлганлиги учун илдизпояси кесикларга бўлиниб етиштирилади. Бунинг учун ўсимлик эрта баҳорда қазиб олинади, илдизпоялар кесикларга бўлинади. Ҳар бир кесикда тикланиш куртаклари ва илдизлар тутами бўлиши керак. Қаторлар қилиб экилади, 1 м қаторда 5 та илдиз бачкилари экилади. Қатор оралиқлари 50 см гача бўлиши керак. Газандаўт тез ўсади. Тиббий мақсадлар учун гуллаш давридаги ўсимликнинг барглари ишлатилади. Барглар дарҳол қуритиш учун ёйилиши керак. Сояда, ҳаво яхши айланадиган хоналарда, жавонларда ёки қуритгичларда қуритилади. Барглар қуритишдан олдин бир қатлам қилиб ёйилади. Тайёр хом ашё рангини йўқотмаган яшил барглардан иборат ва ундаги намлик миқдори 14% дан ошмаслиги лозим. Хом ашё таркибида поялар, тўпгуллар қолдиқлари бўлмаслиги керак; қўнғирранг ёки қорайган баргларни олиб ташлаш керак. Газандаўт барги қутиларда ёки идишларда сақланади, у жуда нозик ва юмшоқ идишларда осонгина парчаланади. Қуёшда тез рангини йўқотади. Айни пайтда, Ўзбекистонда 42 Уз-0167–2017 ДФ маълумотларига кўра, газандаўтнинг бутун ер устки қисмларидан фойдаланишга рухсат берилган.
Кимёвий таркиби.
Газандаўт баргларида 269 мг% гача С витамини, каротин ва бошқа каротиноидлар (50 мг% гача), B ва К гуруҳ витаминлари, чумоли, пантотен ва бошқа органик кислоталар мавжуд. Баргларда 5% гача хлорофилл, 2% дан ортиқ танинлар, камедь, протопорфирин, копропорфирин, ситостерин, уртицин гликозиди, темир, фитонцидлар, кверцетин, кофе, кумарик, ферула кислоталари, ацетилхолин, гистамин ва 5-гидрокситриптамин мавжуд.
Тиббиётда қўлланилиши.
Газандаўт препаратлари қон тўхтатувчи восита ва бачадоннинг қисқариш фаоллигини кучайтирувчи ва қон ивишини оширувчи восита сифатида ишлатилади. Улар климактерик, бавосилдан ва бошқа қон кетишлар учун жуда самарали. Йирингли яраларни ва сурункали варикоз яраларини даволаш учун барглари ёки қуритилган баргларининг кукуни ташқи томондан ишлатилади. Газандаўт барглари анемияни даволаш учун ишлатилади. Суюқ экстракти, дамламаси ва настойкасидан фойдаланилади. Газандаўт – рябина, наъматак, брусника, қорақат мевалари ва сабзи илдизи билан бир қаторда витаминли чойнинг таркибиий қисми ҳисобланади. Газандаўт барглари ичак фаолиятини бошқарувчи меъда чойининг таркибий қисми ҳисобланади, шунингдек, ич сурувчи чойнинг таркибига ҳам киради (тоғжумрут пўстлоғидан 3 қисм, қашқарбеда ўтидан 1 қисми ва газандаўт баргларидан 1 қисм) киради. Болгария, Польша, Германияда газандаўт препаратлари анемия, атеросклероз, мушак ва бўғим ревматизми, буйрак ва сийдик пуфагининг яллиғланиши, жигар касалликлари, бавосил, тери касалликлари, 1-даражали куйиш ва соч тўкилишида қўлланилади.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Васильев А.Е. Ультраструктура и генезис друзоносных идиобластов в листьях Urtica dioica (Urticaceae) и Populus deltoides (Salicaceae) // Бот. журн. – 2009. –Т. 94. № 3. – С. 321-327.
8. Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / под ред. С.Ю.Раделова. -СПб.: ООО «СЗКЭО», 2010. – 224 с.
9. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
10. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
11. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
12. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
13. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. – М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований., 2003. – Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). – С. 40.
14. Здоровая кожа и растительные средства. / Авт.-сост.: И.Пустырский, В.Прохоров. – М. Махаон; Мн.: Книжный Дом, 2001. – 192 с.
15. Лекарственное растительное сырье. Фармакогнозия: Учеб. пособие / Под ред. Г.П.Яковлева и К.Ф.Блиновой. – СПб.: СпецЛит, 2004. – 765 с.
16. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
17. Мавлянов Шухратжон Равшан угли, Хакимов Зиявиддин Зайнуддинович, Хожиматов Олимжон Каххарович. Желчегонное средство. Патент на изобретение №IAP 05334, от 11.01.2017 г.
18. Носов А.М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
19. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
20. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
21. Хакимов З.З., Мавланов Ш.Р., Рахмонов А.Х., Ходжиматов О.К. Эксперементал уткир токсик гепатитда Лесбохолни жигарининг сафро ажратиш фаолиятига таъсирини урганиш. Инфекция, иммунитет и фармакология, №6, 2014. – 191-195 б.
22. Хакимов З.З., Мавланов Ш.Р., Рахмонов А.Х., Ходжиматов О.К. Эксперементал уткир токсик гепатитда Лесбохолни жигарининг сафро ажратиш фаолиятига таъсирини урганиш. Инфекция, иммунитет и фармакология, №6, 2014. 191-195 б.
23. Хожиматов О.К. Желчегонный сбор Ходжиматова. Фармакопейная статья ФС 42 Уз – 0168 – 2017. –14 с.
24. Хожиматов О.К. Трава крапивы двудомной. Фармакопейная статья ФС 42 Уз – 0167 – 2017. –11 с.
25. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
26. Хожиматов О.К. Лекарственные растения Западного Тянь-Шаня (в пределах Республики Узбекистан). Автореф. дис. … докт. биол. наук. – Ташкент. 2008. – 40 с.
27. Чиков П.С. Лекарственные растения. – М.: Медицина, 2002. – 496 с.
28. Olim K. Khojimatov, Dilovar T. Khamraeva, Alisher N. Khujanov, Rainer W. Bussmann. An overview of Ethnomedicinal plants of Uzbekistan. Ethnobotany Research & Applications 20:08 (2020) // Published: 21.06.2020, http://dx.doi.org/10.32859/era.20.08.1-19
29. www.ipni.org
30. https://www.greeninfo.ru
31. http://lektrava.ru
32. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
33. http://pharmspravka.ru
34. http://www.fito.nnov.ru
35. http://n-retsept.ru
36. www.plantarium.ru
37. http://www.theplantlist.org/
38. http://www.u-lekar.ru/
39. http://100trav.su/
40. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/536368
41. https://good-tips.pro/medicinal-plants/nettle-health-benefits
42. https://herbal-grass.com/medicinal-plants/urtica-dioica.html
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Urtica.dioica.IBUz.00053


РУ