Сигирқўйруқ
Verbascum songaricum Schrenk

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Verbascum.songaricum.IBUz.00052

Ўсимлик тавсифи. 

Бу Scrophulariaceae оиласига мансуб икки йиллик ўсимлик, баландлиги 40-150 см. Гултожибарглари сариқ. Барглари бутун, илдизбўғзи барглари деярли ўтроқ ёки қисқа бандли, ёки чўзинчоқ-ланцетсимон, асосида понасимон торайган, узунлиги 10-40 см ва эни 3-11 см. Меваси кўсак, тухумсимон-эллипссимон, тўмтоқ, безчали тукланган. Тўпгули 20-40 см узунликда, пирамидал рўвак. Пояси тик турувчи, баргли, юқорида шохланган, тукланган. Косачабарглари 3/4 ёки деярли асосигача ланцетсимон ва чизиқли-ланцетсимон бўлакларга бўлинган, оқ тукланган. Май ойидан бошлаб гуллайди. Июль ойидан бошлаб мевалайди.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

Сигирқўйруқ йўллар бўйлаб, дарё қирғоқлари бўйлаб, тошли ерларда, Ўрта Осиё тоғларининг шағал-тошли қияликларида 2600 м баландликгача кўтарилади.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Доривор мақсадларда гуллашнинг бошланишида йиғилган гуллар ишлатилади, барглари – гуллаш пайтида, илдизлари – кузда бир ёшли ўсимликлардан йиғилади. Гуллари илиқ қоронғи хонада қуритилади. Тайёр хом ашё яшил косачабаргларсиз чангчили ёрқин сариқ рангли гултожибарглардан иборат. Ҳиди кучсиз, таъми ширин. Йиғилган хом ашёни қуритиш умумий қабул қилинган усуллар бўйича амалга оширилади.

Кимёвий таркиби.

Гулларда шилимшиқ, шакар, глюкоза, сапонинлар, эфир мойи, камедь, бўёвчи моддалар, кумарин, флавоноидлар мавжуд. Алкалоидлар (анабазин ва плантагонин), сапонинлар, аскорбин кислотаси топилган.

Тиббиётда қўлланилиши.

Сийдик ҳайдовчи, юмшатувчи, тутқаноқларга қарши, терлатувчи, оғриқ қолдирувчи, яллиғланишга қарши, қон тўхтатувчи ва бириктирувчи таъсирга эга.
Рецептлар: Сигирқўйруқ баргларидан тайёрланган дамлама сут билан абсцесс, ошқозон яраси, йирингли яралар, бавосил ва лишай учун компресс шаклида қўлланилади. Уруғлардан тайёрланган қайнатма қайт қилиш воситаси сифатида ишлатилади ва илдизларнинг қайнатмаси буйрак тоши ва подагра касалликларида сийдик ҳайдовчи восита сифатида оч қоринга 125-225 мл дан ичилади.
Ўсимликдан дамлама тайёрлаш:
1) 2 чой қошиқ қуруқ сигирқўйруқ гуллари устига 200 мл қайноқ сув солиб, 1 соат давомида тиндирилади, сузгичдан ўтказилади. Йўтал, кўкйўтал, юқори нафас йўлларининг яллиғланиши, хириллаш, нафас қисилиши, юрак ва кўкрак қафасидаги оғриқлар, асаб тизимининг бузилиши касалликларида, шунингдек, ич сурувчи, терлатувчи, сийдик ҳайдовчи, қон тўхтатувчи ва оғриқ қолдирувчи восита сифатида кунига 4 марта 50 мл дан ичилади. Болалар учун икки бараварга меъёрни камайтириш лозим;
2) 1 ош қошиқ сигирқўйруқ қуруқ гуллари ва барглари устига 200 мл қайноқ сув солинади ва илиқ жойда 2 соат тиндирилади, сузгичдан ўтказилади. Йўтал, нафас қисилиши, бронхит, юқори нафас йўлларининг яллиғланиши, жигар ва талоқ касалликларида кунига 4 марта 50 мл дан ичилади.
Сигирқўйруқ ўсимлигининг кукуни теридаги ёриқлар ва битмайдиган яралар учун ташқи томондан қўлланилади.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Ахмедов Р.Б. Растения – твои друзья и недруги. – Уфа: Китап, 2006. – 127 с.
5. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
6. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
12. Ильина Т.А. Лекарственные растения России. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Эксмо, 2006. – 190 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
14. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
15. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
16. Соколов С.Я. Фитотерапия и фитофармакология. – М.: Медицинское информационное агентство. 2000. – 541 с.
17. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
18. www.ipni.org
19. https://www.greeninfo.ru
20. http://lektrava.ru
21. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
22. http://pharmspravka.ru
23. http://www.fito.nnov.ru
24. http://n-retsept.ru
25. www.plantarium.ru
26. http://www.theplantlist.org/
27. http://www.u-lekar.ru/
28. http://100trav.su/
29. http://medgrasses.ru/kordzh.html
30. https://fungi.su/articles.php?article_id=1084

Khojimatov et al, 2024. Verbascum songaricum Schrenk. Сигирқўйруқ
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Verbascum.songaricum.IBUz.00052