Какра
Leuzea repens (L.) D.J.N.Hind

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Leusea.repens.IBUz.00055

Ўсимлик тавсифи. 

Asteraceae оиласига мансуб кўп йиллик ўсимлик, баландлиги 20-60 см. Пояси тик турувчи, юлуқли ёки тўрсимон тукланган, ўтроқ безли тукчали, деярли асосидан сер шохланган, новдалари узунлашган, ингичка, зичбаргли, юқорида ёлғиз саватчалари бор. Барглар терисимон, ён томондан кулранг-яшил рангга эга, пастки томони қалинроқ, тарқоқ тўрсимон, ўтроқ безли тукчалар билан тукланган, иккала учига чўзилган, ланцетсимон ёки деярли чизиқли-ланцетсимон, юқориги томони қисқа ўткирлашган, четги қисмида калта йўғон сўрғичларига эга; пастки барглар оралари очиқ тишсимон, камдан-кам ҳолларда патсимон қирқилган, юқорилари кичикроқ, четлари бутун, камроқ 1-2 тишчали бўлади. Саватчалар тухумсимон, эни 6-8 мм, узунлиги 15-17 см, чикиб турувчи гуллари бор. Ўрамабарглари кўп сонли, терисимон, яшилсимон рангли, ярим думалоқ шаклида, юқориси қисқа ўткирлашган, юпқа пардасимон, тиниқ ўсимтаси бор, ташқи томондагилари тухумсимон, ўсимтасига ўтган жойда икки томонлама тўрсимон, ўсимтаси калта қаттиқ туклар билан тукланган, айниқса қирраси бўйлаб; ўрта ўрамабарглар секин-аста чўзинчоқ шаклгача узунлашади, юқоридаги каби калта қаттиқ тукли ўсимтаси бор; ички ўрамабарглар тор ланцетсимон, зич тукланган, ланцетсимон, ўткирлашган ўсимталари мавжуд. Гуллари пушти рангга эга. Гулўриннинг дағал туклари оқ, силлиқ. Пистача тескари тухумсимон, очранг, ингичка, билинмас чиқиб турган бўйлама томирлари бор, попукларнинг дағал туклари осон тўкилувчи. Попукларнинг дағал туклари кўп сонли, оқ, қисқа патсимон.
Июнь-июль ойларида гуллайди, июль-август ойларида мевалайди.

Ўсиш жойи.Тарқалиши.

У даштларда, шўртоб ўтлоқларда, шўрхоқ ерларда, қумли-тош жойларда, дарёларнинг тошли қирғоқларида, кўлларда, тошли, гилли қияликларда, қатламларда, экинзорларда, йўллар бўйларида,тоғ минтақасининг қуйи қисмидан юқорисигача ўсади. Бегона ўт. Бутун республикада тарқалган.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Доривор мақсадларда гуллаш даврида (поялари, барглари, гуллари) ўт қисмини ва мевалари – июль-август ойларида йиғилади. Салқин қоронғи жойда қуритилади.

Кимёвий таркиби.

Ўсимлик кам ўрганилган, таркибида алкалоидлар, смола ва эфир мойлари мавжуд. Илдизлари таркибида мураккаб углевод инулин мавжуд бўлиб, унинг миқдори баҳоргача камаяди. Пояланиш босқичи ва ғунчалаш бошланишигача унинг миқдори бошланғич даражага кўтарилади. Инулиннинг энг катта миқдори ер усти массасининг қуриб қолиш босқичида тўпланади, яъни бошланғич даражага нисбатан деярли икки баравар кўп бўлади.

Тиббиётда қўллаш.

Какранинг сувли экстрактидан халқ табобатида безгак, эпилепсия ва қичима касалликларида ишлатилади. Гижжа туширувчи (антигельминт) восита сифатида меваларининг кайнатмаси ичилади.
Какранинг дори шакллари, қўлланиш усули ва препаратларини дозалари: Какра ўтининг дамламаси: 1 стакан қайноқ сувга 1 чой қошиқ қуруқ майдаланган ўт солинади. Ўраб қўйиб 1 соат давомида дамланади, сузгичдан ўтказилади. Безгак ва эпилепсияни даволашда 1-2 ошқошиқдан кунига 3 марта овқатдан 15 дақиқа олдин ичилади.
Какра ўтининг қайнатмаси: 1 чой қошиқ қуруқ майдаланган ўтнинг устига 1 стакан қайноқ сув қуйиб, ёпиқ идишда 30 дақиқа давомида қайноқ сув ҳаммомида дамланади, хона ҳароратида 10 дақиқа давомида совутилади, сузгичдан ўтказилади. Ташқи томонга ювиниш, докани ҳўллаб қўйиш, компресс шаклида қўлланилади.
Какра қайнатма: 1 стакан қайноқ сув билан 1 чой қошиқ мевалари дамланади, секин оловда 10-15 дақиқа давомида қайнатилади, 10 дақиқага дамлаб, сузгичдан ўтказилади. 1 ош қошиқдан овқатдан 30 дақиқа олдин кунига 4-5 марта ичилади.

Қўлланиши мумкин бўлмаган ҳолатлар.

Какра заҳарли ўсимлик бўлганлиги учун ичга қабул қилиш жуда эҳтиёткорликни талаб қилади. Какра препаратлари билан заҳарланиш уларни ҳаддан ташқари катта миқдорда қабул қилганда рўй беради, бунда кўнгил айниши, ошқозон оғриғи, бош оғриғи кузатилади. Бундай ҳолда, ошқозонни фаол углероднинг сувли суспензияси ёки калий перманганатнинг (калий перманганат) 0,1% эритмаси билан ювиш керак; ичга шўрли ич сурувчи, юқори тозаловчи клизмалар тавсия этилади.
Какра ўсимликлар кўплаб ҳайвонлар, айниқса, отлар учун заҳарли, аммо қўйлар ва эчкилар томонидан яхши истеъмол қилинади. Какрани ғунчалаш пайтида ҳайвонлар еганлиги оқибатида заҳарланиш ҳолатлари кўп учрайди.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. –764 с.
6. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966.– Т. 2. – Вып. 2. – C. 271-277.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
12. Ефремов А.П., Шретер И.А., Осадчая Т.П. Тайные кладовые природы. – М.О. Издательство «Оверлей», 2001. – 160 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. –592 с.
14. Машковский М.Д. Лекарственные средства. В 2-х т. – М.: ООО Издательство Новая Волна, 2000. –540 с.
15. Носов А. М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
16. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А. Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
17. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
18. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К. Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
19. Чиков П.С. Лекарственные растения. М.: Медицина, 2002. –496 с.
20. www.ipni.org
21. https://www.greeninfo.ru
22. http://lektrava.ru
23. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
24. http://pharmspravka.ru
25. http://www.fito.nnov.ru
26. http://n-retsept.ru
27. www.plantarium.ru
28.http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77073843
29. http://www.theplantlist.org/
30. http://www.u-lekar.ru/
31. http://100trav.su/
32. https://agrostory.com/info-centre/knowledge-lab/gorchak-polzuchiy-opasnyy-sornyak/
33. https://kiberis.ru/?p=3552
34. https://direct.farm/post/2326

Khojimatov et al, 2024. Leuzea repens (L.) D.J.N.Hind Какра
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Leusea.repens.IBUz.00055