





Андиз
Inula helenium L.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Inula.helenium.IBUz.00056
Ўсимлик тавсифи.
Андиз – бу Asteraceae оиласига мансуб кўп йиллик ўсимлик, баландлиги 160-150 см, қалин, калта, этдор, кўп бошли илдизпояга эга, улардан бир нечта кўшимча илдизлар тарқалади. Пояси тик турувчи, чизиқ-чизиқли, калта, зич, оқ туклар билан тукланган, юқори қисмида қисқа шохланган. Барглари кетма-кет, йирик, нотекис тишсимон, ташқи томони бироз бурушган, остида кулранг юмшоқ тукланган. Гуллар диаметри 8 см бўлган тўпгул (саватчалар) ичида тўпланган; асосий поя ва новдаларнинг юқори қисмида саватчалари зич бўлмаган рўвак ёки қалқончани ҳосил қилади. Гуллари олтинсимон сариқ, хира оқ рангли тукли попуги бор. Меваси 4-5 мм узунликдаги тўрт қиррали қўнғирранг пистачалардан иборат бўлиб, унинг попуги пистачага нисбатан икки баравар узундир.
Июль-сентябрь ойларида гуллайди, мевалари август-октябрь ойларида пишади.
Тиббиётда илдизлари ва илдизпоялари қўлланилади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Дашт зонасида, қуйи ва ўрта тоғ минтақаларида тарқалган. Бутазорларда ва баланд бўйли ўтлоқларда ўсади. У кўпинча нам жойларда – дарёлар, кўллар, тоғ ирмоқлари бўйларида, ер ости сувлари оқиб чиқадиган жойларда учрайди.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Август ойининг охирида ёки сентябрнинг бошида а ндизнинг илдизлари ва илдизпоялари иккинчи вегетация йили йиғилади. Хом ашёси XI ДФ да кўрсатилган талабларга жавоб бериши керак. Андизнинг тайёр хом ашёси тўлиқ ёки бўлинган узунлиги 2-20 см, қалинлиги 0,5-3 смли илдизпоялардан ва илдизлардан иборат бўлиши керак. Хом ашё ўзига хос ҳидга эга, хушбўй, аччиқ таъмли.
Хом ашё таркибида қуйидагиларга рухсат берилади: намлик 13% дан, умуий кул миқдори 10% дан, юмшоқ илдизлар ва илдизпоялар, поялар асослари ва ўсимликнинг бошқа қисмлари, синган жойда қорайган, шунингдек, узунлиги 2 см гача бўлган илдиз бўлаклари 5% дан; органик аралашмалар (бошқа заҳарли бўлмаган ўсимликларнинг қисмлари) 0,5% дан, минерал аралашмалар (тупроқ, қум, тошчалар) 1% дан ошмаслиги керак. Хом ашёларни 25-30 кг гача бўлган қопларга ёки 50 кг гача тойларга қадоқлаб, зараркунанда ҳашаротлардан сақланадиган қуруқ, яхши хаво айланадиган хоналарда стеллажларда сақланади.
Кимёвий таркиби.
Андизнинг илдизпояларида ва илдизларида эфир мойи (1-3%), сапонинлар, смола, шилимшиқ ва аччиқ моддалар (охиргиси баргларда ҳам учрайди) мавжуд. Эфир мойининг асосий компоненти изоалантолактон аралашмаси бўлган алантолактондир. Уларнинг аралашмаси илгари геленин деб номланган. Бундан ташқари, ўсимлик илдизларидан дигидроадантолактон, фриделин, даммарадиенилацетат, даммарадиенол, фитомелан, тез тарқаладиган полиенлар ва бошқа ацетилен бирикмалар, шунингдек, стигиастерин, кўп миқдорда инулин ва псевдоинулин ажратилган.
Тиббиётда қўлланилиши.
Андизнинг препаратлари балғам кўчирувчи ва яллиғланишга қарши хусусиятларга эга, шунингдек, ичакнинг кучайган ҳаракатчанлигини ва секреция фаолиятини пасайтириши мумкин. Андиз илдизлари ва илдизпояларда сақланадиган эфир мойи антисептик ва гижжа туширувчи таъсирларга эга.
Андиз препаратлари нафас йўлларининг сурункали касалликлари – шилимшиқнинг катта секрецияси билан бирга кечадиган трахеит ва бронхит касалликларида учун балғам кўчирувчи сифатида қўлланилади. Улар гастроэнтерит ва юқумсиз диарея касалликларида яхши даволовчи восита ҳисобланади.
Андизнинг илдизпоялари ва илдизларидан қайнатма. 10 г (1 ош қошиқ) андизнинг эзилган илдизлари ва илдизпояларига 1 стакан сув билан қуйилади, қайнатилади, қайнаб чиққач, 10-15 дақиқа давомида қайнатилади, совитилади ва йўталда балғам чиқарувчи восита сифатида ҳар 2 соатда бир ош қошиқдан илиқ ҳолда ичилади.
Асал (1:1) билан аралаштирилган андизнинг илдизпоялар ва илдизларидан олинган шарбат йўтал ва бронхиал астмада қўлланилади.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н. Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001.
6. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966.– Т. 2. – Вып. 2. – C. 271-277.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
12. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. – Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). –444 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. –592 с.
14. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А. Губанова. – М.: Мир, 1998. . – 467 с.
15. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
16. Универсальная энциклопедия лекарственных растений / сост. И.Н.Путырский, В.Н.Прохоров. – М.: Махаон, 2000. – С. 115-116.
17. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
18. www.ipni.org
19. https://www.greeninfo.ru
20. http://lektrava.ru
21. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
22. http://pharmspravka.ru
23. http://www.fito.nnov.ru
24. http://n-retsept.ru
25. www.plantarium.ru
26. http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:225914-1
27. http://www.theplantlist.org/
28. http://www.u-lekar.ru/
29. http://100trav.su/
30.https://good-tips.pro/medicinal-plants/inula-helenium-oman-root-health-benefits
32. https://mag.org.ua/rast/trava68.html
33. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwik%20i/890306
34.https://floristics.info/ru/stati/sadovodstvo/4373-devyasil-svojstva-i-protivopokazaniya-posadka-i-ukhod.html
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Inula.helenium.IBUz.00056


РУ