Қора андиз
Inula grandis Schrenk

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Inula.grandis.IBUz.00057

Ўсимлик тавсифи. 

Қора андиз – бу Asteraceae оиласига мансуб кўп йиллик ўсимлик. Ўсимликнинг бўйи 50-120 см. Барглари қаттиқ, терисимон, нуқтали безли тукчалар билан қопланган, баъзида кучли тукланган, ҳидли, четлари ноаниқ ўйилган, тишсимон, томирлари ўткир тўрсимон, илдизбўғзи барглари узунлиги 70 см гача, эни 20-30 см, кенг эллипссимон, ўткир, бандга чўзилган, ўрта поя барглари ўтроқ, юраксимон асоси пояни ўраб турувчи, тўпгули кичиклашган. Саватчалар зич кенг қалқончада, диаметри 2-3 см, узун бандли. Ўрамабарглар ланцетсимон, киприксимон, зич безли тукчалар билан қопланган, ташқи томондагилари ўткирлашиб чўзилган, ичкилари эса аста-секин ўткирлашган. Тилсимон гуллари тўқ сариқ-сариқ рангли, эгилган жжойи узунлиги 2 см гача ва тор чизиқли. Пистачалар фақат попук остида бироз тукли, цилиндрсимон, бироз ялпоқлашган, кўп сонли узунасига қирралари бор, жигарранг, узунлиги 3-5 мм, эни 1-1,5 мм. Попуги асосида қўшилиб ўсган 3 та тўпламдан иборат, пистачадан 2-3 баравар каттароқ, қисқа патсимон, хира сарғиш туклар билан қопланган.
Май-июль ойларида гуллайди, июль-август ойларида мевалайди.
Тиббиётда илдизи билан илдизпоялари ишлатилади.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

У тоғларнинг қуйи ва ўрта минтақаларида майда заррали юмшоқ қияликларда ўсади. У Тошкент, Самарқанд, Андижон, Фарғона ва Сурхондарё вилоятлари ҳудудида учрайди. Пскем дарёси ҳавзасида (Тошкент вилояти) қора андиз кенг тарқалиб, баъзан жуда зич ўсиш майдонларини ташкил этади. Денгиз сатҳидан 800-2000 м баландликдаги ҳудудларда кенг тарқалган. Фитоценотик оптимуми денгиз сатҳидан 1200-1800 м баландликда жойлашган, ўсиш гуруҳлари турон қуруқ дашт жамоалари, кенг баргли ўрмонлар, арча ўрмонлари ва баланд тоғ йирик ўтли ўсимликлар қопламида кенг тарқалган. Хом ашёни йиғишни Пскем дарёсининг ўнг қирғоғида Тақаёнғоқ ва Жоуржурек, шунингдек, Кумушконсой, Заркентсой қишлоқлари орасида ўтказиш мумкин. Қора андизнинг мумкин бўлган йиллик хом ашёсини ҳосилдорлиги 99,00 тонна ҳисобланади.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Хом ашё йиғишда илдиз тизимидан 20 см радиусда 30 см чуқурликда қазилади ва пояни ушлаб илдизпоялари билан бирга илдизлари тортиб олинади, бунда қалин илдизларни синиб кетмаслигига ҳаракат қилинади. Зич ўсган майдонларни тиклаш учун 10 м2 учун камида битта мевали ўсимлик қолдирилади. Қазиб олинган хом ашё тупроқдан тозаланади, тезда сувда ювилади, асосидан поя қолдиқларини кесиб ташлаб, юпқа илдизлар ҳам олиб ташланади. Илдизпоялар ва қалин илдизлар узунлиги бўйлаб 10-15 см ва 1-2 см қалинликдаги бўлакларга кесилади. Зараркунанда ва зарарланган илдизлар ҳамда илдизпояларнинг қорайган қисмлари олиб ташланади. Қора андиз илдизлар ва илдизпоялари очиқ ҳавода 2-3 кун сояда ва нам ҳавода – айвон остида қуритилади. Кейин улар ингичка қатламда ёйилиб (5 см дан қалинликда) илиқ, яхши ҳаво айланадиган хоналарда токчаларда ёки 40°C дан юқори бўлмаган ҳароратда қуритгичларда қуритилади. Агар термал қуритгичга қўйилишидан олдин хом ашё очиқ ҳавода қуритилмаган бўлса, дастлабки қуритиш ҳарорати 30-35°C дан ошмаслиги керак (кучли вентиляцияси билан). Бутун илдизларни ва илдизпояларни қуритмаслик керак, шунингдек, ҳароратни 50°C дан ошмаслиги керак, чунки бу шароитда хом ашё буғланади ва қораяди. Яхши об-ҳаво шароитида уни брезентга юпқа қатлам қилиб ёйиб қуёшда қуритиш мумкин, қуёш ботгандан усти кейин ёпилади. Қуритиш тугаганини илдизларнинг синувчанлиги билан белгиланади. Қуритилган хом ашё қайта текширилади, синиш жойлари қорайган қисмлар ва турли хил аралашмалар олиб ташланади.

Кимёвий таркиби.

Қора андиздан, игалан, игалин ва сесквитерпеновин диоллари – игалол ва грандол ажратилган. Бундан ташқари, илдизларда флавоноидлар, танинлар, алкалоидлар, тритерпен сапонинлар ва органик кислоталар мавжуд.

Тиббиётда қўлланилиши.

Илмий тиббиётда ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак яралари ва ошқозон катари учун қора андиз илдизидан препаратлар тавсия этилади. Анъанавий тиббиёт амалиётида илдизлардан олинган дамлама сил, ошқозон-ичак касалликларида ва гижжа ҳайдовчи восита сифатида ишлатилади ва ташқи томондан қичима учун ишлатилади. Қора андиз доривор хусусиятлари ўсимликнинг барча аъзоларида сесквитерпен лактонлари мавжудлигига боғлиқ.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н. Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. . – 764 с.
6. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966.– Т. 2. – Вып. 2. – C. 271-277.
7. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
11. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2. – 560 с.
12. Ефремов А.П., Шретер И.А., Осадчая Т.П. Тайные кладовые природы. – М.О. Издательство «Оверлей», 2001. – 160 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. . – 592 с.
14. Машковский М.Д. Лекарственные средства. В 2-х т. – М. ООО «Издательство Новая Волна», 2000. . – 540 с.
15. Носов А. М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
16. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А. Губанова. – М.: Мир, 1998. . – 467 с.
17. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
18. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К. Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
19. Хожиматов О.К. Лекарственные растения Западного Тянь-Шаня (в пределах Республики Узбекистан). Автореф. дис. … докт. биол. наук. – Ташкент. 2008. – 40 с.
20. Хожиматов О.К., Хамраева Д.Т., Хужанов А. Оценка современного состояния некоторых перспективных лекарственных растений Узбекистана // ҚарДУ Хабарлари, № 3 (41). Карши, 2019. – С. 28-35.
21. Чиков П.С. Лекарственные растения. М.: Медицина, 2002. – 496 с.
22. Bao-Ning Su, Yoshihisa Takaishi, Motoo Tori, Shigeru Takaoka, Gisho Honda, Michiho Itoh, Yoshio Takeda, Olimjon K. Khodzhimatov, and Ozodbek Ashurmetov. Macrophyllols A and B, Two Unusual Novel Sesquiterpene and Monoterpene Dimers from the Bark of Inula macrophylla. Organic letters. Vol. 2, №4, 2000. pp.493-496.
23. Bao-Ning Su, Yoshihisa Takaishi, Motoo Tori, Shigeru Takaoka, Gisho Honda, Michiho Itoh, Yoshio Takeda, Olimjon K.Khodzhimatov and Ozodbek Ashurmetov. Macrophyllidimers A and B, Two novel Sesquiterpene Dimers from the Bark of Inula macrophylla. Tetrahedron letters. Vol. 41, №9, 2000. pp.1475 –1479.
24. Bao-Ning Su, Yoshihisa Takaishi, Tetsuya Yabuuchi, Takenori Kusumi, Motoo Tori, Shigeru Takaoka, Gisho Honda, Michiho Ito, Yoshio Takeda, Olimjon K.Khodzhimatov and Ozodbek Ashurmetov. Sesquiterpenes and Monoterpenes from the Bark of Inula macrophylla. Journal of Natural products. Vol. 64, №4, 2001. pp. 466-471.
25. Bo Fu, Bao-Ning Su, Yoshihisa Takaishi, Gisho Honda, Michiho Ito, Yoshio Takeda, Olimjon K.Khodzhimatov, Ozodbek Ashurmetov. A bis-sesquiterpene and sesquiterpenolides from Inula macrophylla. Phytochemistry. №58, 2001. рp. 1121-1128.
26. Egamberdieva D., Mamadalieva N., Khodjimatov O., Antonio Tiezzi. Medicinal plants from Chatkal Biosphere Reserve Used in Folk Medicine in Uzbekistan. Global Science Books, 2012. pp.56-65.
27. Khojimatov O.K. Medicinal plants of Uzbekistan: their past, present and future // Food and Food Ingredients Journal of Japan Vol. 224, 2019. №.2 pp. 201-207.
28. Olim K. Khojimatov, Dilovar T. Khamraeva, Alisher N. Khujanov, Rainer W. Bussmann. An overview of Ethnomedicinal plants of Uzbekistan. Ethnobotany Research & Applications 20:08 (2020) // Published: 21.06.2020, http://dx.doi.org/10.32859/era.20.08.1-19
29. www.ipni.org
30. https://www.greeninfo.ru
31. http://lektrava.ru
32. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
33. http://pharmspravka.ru
34. http://www.fito.nnov.ru
35. http://n-retsept.ru
36. www.plantarium.ru
36. http://www.theplantlist.org/
37. http://www.u-lekar.ru/
38. http://100trav.su/
39. http://medgrasses.ru/devyasylk.html
40. https://fito–center-ru.turbopages.org/s/fito-center.ru/2020/03/04/devyasil-krupnolistnyy-devyasil-krupnyy-devyasil-bolshoy-anduz.html

Khojimatov et al, 2024. Inula grandis Schrenk Қора андиз
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Inula.grandis.IBUz.00057