






Олтин томир
Rhodiola hetrodontha (Hook. f. et Thomson) Boriss.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Rhodiola.heterodontha.IBUz.00071
Ўсимлик тавсифи.
Олтин томир – Crassulaceae оиласига мансуб кўп йиллик ўсимлик. Илдизи кучли, вертикал, бироз ён илдизлари бор. Илдизпояси шохланган, тўмтоқ учбурчакли қипиқли барглар билан қопланган, узунлиги 7-8 мм, эни 8 мм. Пояси (15)-30-40 см баландликда, тик турувчи, сони 1-3 та. Барглари оралари очиқ жойлашган, учбурчак-тухумсимон, кенгайган асоси юраксимон, баъзида юқори қисми чўзилган, пояни ўровчи, ўтроқ, йирик тишсимон, кўкимтир рангда. Тўпгули зич, калласимон қалқончасимон, барглар билан ўралмаган. Гуллари калта гулбандларда, майда, узунлиги 3-4 мм (чангчиларсиз), икки уйли, 4 аъзодан иборат. Косачабарглари қизғиш, тумтоқлашган, чизиқли. Гултожибарглари чизиқли, тумтоқлашган, қизғиш, косачабаргдан бир ярим баравар узунроқ. Чангчилар гултожибарглардан икки баравар ёки ундан кўпроқ узунликда, иплари қизғиш ёки сарғиш-яшил, узунлиги 5 мм га яқин, чангдонлари қизғиш, қисқа чангчилар косачабаргларга қарама-қарши жойлашган. Уруғчиси ланцетсимон, калта йўғон устунчаларга эга. Уруғчи ости қипиқлари чўзинчоқ ёки деярли квадрат шаклида, ўйилган, оч қизил ёки тўқ сариқ рангга эга, баргак узунлигининг ярмига тенг. Баргаклар гултожибаргларга тенг, тўғри, чизиқли-чўзинчоқ, калта учи қайрилган. Уруғлари қўнғирранг, эллипссимон, узунлиги 1-5 мм. Май-июнь ойларида гуллайди.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Бу асосан юқори тоғ ўсимлигидир. Альп ва субальп минтақаларида ўсади. Дарё қирғоқлари бўйлаб у арча минтақасининг юқори қисмигача боради. Тарқалишининг баландлик чегаралари денгиз сатҳидан 900-2800 м баландликда, энг зич ўсиш майдонлари 1700-2000 м баландликларда жойлашган. Тошкент, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида 4000 м гача баландликда тошли қияликларда ва қояларда ўсади.
Умумий тарқалиши. Марказий Осиё (Помир-Олой), Ҳимолой, Марказий Мўғулистон, Тибет, Қашқар, Афғонистон.
Доривор хом ашё сифатида ўсимликнинг илдизпояси ишлатилади.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Маълум бир ҳудуддан хом ашёни йиғиш даврийлиги камида 20 йил бўлиши керак. Йиғимнинг оптимал даври – август ойи, уруғчи туплари мевалаш фазасида уруғлари тўкилган вақтда амалга оширилади. Йиғим пайтида илдизпояларнинг бир қисми ўсиш жойларида қолдирилиши керак.
Йиғилган хом ашё (илдизи ва илдизпояси) оқар сувда ювилади, эски пўстидан, чириган қисмлардан тозаланади ва сояда қуритилади. Кейин илдизлар бўлакларга бўлинади ва 50-600С ҳароратда қуритгичларда қуритилади. Шу тарзда қуритилган хом ашё 30 кг қопларга солинади ва қуруқ, ҳаво яхши айланадиган хонада сақланади. Олтин томирнинг хом ашёси узунлиги 9 см ва эни 2-5,1 см, қаттиқ, буришган, кўпинча юзаси ялтироқ эски пояларнинг қисмлари бўлган, кесилган илдизпояларнинг бўлакларидан иборат. Илдизпоядан узунлиги 2,5-4 см ва эни 0,5-1,2 см бўлган қўшимча илдизлар чиқади. Хом ашё устки томондан олтин тусли, кесилган жойларда пушти ёки оч жигар рангга эга. Ҳиди ўзига хос бўлиб, атиргул ҳидини бироз эслатади.
Кимёвий таркиби.
Ер ости органларида олма, вино органик кислоталари мавжуд. Тритерпеноидлар: урсол, фенолкарбон, галл, кофе, ферула кислоталари. Кумаринлар: умбеллиферон, эскулетин, танинлар 6,31%, флавоноидлар: кемпферол, кверцетин, астрагалин, изокверцетин, кверцемеритрин ва антрахинонлар. Ер усти қисмида кумаринлар, 1,46% танинлар ва флавонидлар мавжуд.
Тиббиётда қўлланилиши.
Олтин томир илдизидан суюқ экстракти толиққанда стимулловчи восита сифатида ишлатилади; астенияга мойил инсонларга тавсия этилади (айниқса, юқори ақлий меҳнат талаб қилинадиган ишларда);соматик ва юқумли касалликлардан сўнг астеник ҳолатли беморлар учун; асаб тизимининг функционал касалликларида – неврозларнинг турли шакллари, вегетатив-қон томир дистонияси, гипотензияда қўлланилади. Олтин томир экстрактидан юқори асабий қўзғалувчанликнинг аниқ асоратлари кучайганда, безгак ҳолатларида, гипертоник инқирозда қўллаш мумкин эмас. Экстрактдан фойдаланганда ножўя таъсирлар кам ҳолатларда учрайди.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
2. Барнаулов О.Д. Женьшень и другие адаптогены. (Лекции по фитотерапии). СПб. Изд-во «ЭЛБИ», 2001. – 140 с.
3. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений // Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
4. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М .: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
5. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
6. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических средств. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
7. www.ipni.org
8. https://www.greeninfo.ru
9. http://lektrava.ru
10. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
11. http: //pharmspravka.ru
12. http://www.fito.nnov.ru
13. http://n-retsept.ru
14. www.plantarium.ru
15. http://www.theplantlist.org/16. http://www.u-lekar.ru/
17. http://100trav.su/
18. http://sotok.net/katalogi-i-tabliczy/4379.html
19. http://flower.onego.ru/other/rhodiola.html
20. https://shkolazhizni.ru/plants/articles/32316/
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Rhodiola.heterodontha.IBUz.00071


РУ