Момақаймоқ
Taraxacum officinale Wigg.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Taraxacum.officinale.IBUz.00035

Ўсимлик тавсифи. 

 Момақаймоқ Asteraceae оиласига мансуб, баландлиги 10-30 см бўлган кўп йиллик ўт ўсимлик. Илдиз тизими ўқ илдизли. Асосий илдиз нисбатан йўғон, одатда тик турувчи, кам шохланган; илдиз бўғзи тукли, камроқ силлиқ. Барча барглари тўпбаргда тўпланган, узунлиги 10-25 см, эни 1,5-5 см. Гулпоялари бир нечта. Улар баргсиз, силлиқ, ичи бўш. Барча гуллар тилсимон, икки жинсли, сариқ рангга эга. Илдизлари, поялари ва баргларида, одатда, оқ сутли шираси бўлади. Мевалари оч қўнғирранг ёки қўнғирранг пистачалар, уларнинг кенгайган қисми 3-4 мм узунликда, юқори ярмида оддий дағал туклардан иборат попукларга эга ўткир бўртмачалар билан қопланган.
Март-июнь ойларида гуллайди; пистачалари гуллаш бошланганидан тахминан бир ой ўтгач пишади. Ёз давомида кўпинча такрорий гуллаши ва мевалаши кузатилади. Тиббиётда доривор момақаймоқ илдизи ишлатилади.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

Момақаймоқ – кўплаб апомиктик шаклларга эга бўлган жуда полиморф тур. Баъзи муаллифлар уларни мустақил турлар деб ҳисоблашади. Бироқ уларнинг барчаси хом ашё тайёрлашда фарқ қилмайди ва тиббиётда одатдаги тури билан бир қаторда қўлланилади.
Доривор момақаймоқ республиканинг баланд тоғли ва чўл ҳудудларидан ташқари деярли барча ҳудудида ўсади. Одатда ўсимлик қоплами бузилган жамоаларда, кучсиз чимли тупроқларда, айниқса, турар-жой яқинида, бошоқли далаларда, ташлаб қўйилган ерларда учрайди. Бундай шароитда у кўпинча катта ўлчамдаги зич ўсадиган майдонларни ҳосил қилади. Шудгорланиши ва мол боқилиши сабабли бузилган ўтлоқларда момақаймоқ унчалик кўп учрамайди ва асосан дарё қайирларида ўсади. Шунингдек, у кўпинча йўл бўйларида, йўл бўйидаги ариқлар бўйлаб, эрозияга учраган қияликларда, камроқ ҳолларда ўрмонзорларда, бутазорларда, дарахтлар кесилган жойларда ва ўрмон сўқмоғида учрайди.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Момақаймоқ илдизлари кузнинг охирида барглари қурий бошлаганда йиғиб олинади. Ўсимлик белкураклар билан қазиб олинади, тупроқдан тозаланади, баргларнинг қолдиқлари, илдиз учи, илдиз бўйни ва ингичка ён илдизлари пичоқ билан кесиб ташланади. Шундан сўнг илдизлар совуқ сувда ювилади ва улардан сутли шираси ажралиб чиққунча ҳавода бир неча кун қуритилади. Кейин улар пўстлоғидан тозаланади, юпқа қатлам қилиб қоғозга ёки матога ҳаво яхши айланадиган чордоқларда ёки айвон остида ёйилади. Момақаймоқ илдизларини печларда ёки яхши шамоллатиладиган қуритгичларда 60-70°С ҳароратда қуритилиши мумкин. Қуруқ хом ашёнинг ҳосилдорлиги 33-35% ни ташкил қилади.
Момақаймоқ деярли ҳамма жойда кўп бўлишига қарамай, уни йиғиш ва қуритишнинг машаққатлилиги туфайли бу ўсимликни етиштириш ишларини ишлаб чиқиш керак. Яхши ўғитланган ва чуқур юмшатилган тупроқда етиштирилганда унинг илдизи ёввойи ўсимликларга қараганда анча катта ҳажмга етади. Илдизларидан иккинчи йилда фойдаланилиш лозим, улар кузда қазиб олинади.

Кимёвий таркиби.

Момақаймоқ илдизларидан тритерпен бирикмалари, P-ситостерин, сигмастерин, инулин (24% гача), холин, никотин кислота, никотинамид, қатронлар, мум, каучук (3% гача) ва таркибида олеанол, пальмитин, линолеин, мелисса ва церотин кислоталарининг глицеридлари бўлган ёғли мой ажратилган. Момақаймоқ илдизлари, айниқса, кузда жуда кўп инулинни ўз таркибида сақлайди.

Тиббиётда қўлланилиши.

Момақаймоқ илдизларидан ёки янги илдизлардан олинган гален препаратлари иштаҳани очиш ва овқат ҳазм қилишни яхшилаш учун, шу жумладан, ошқозон ва ичакнинг секретор ва мотор фаолиятини яхшилаш, сафро ва овқат ҳазм қилиш безлари секрециясини кўпайтириш учун ишлатилади. Бундан ташқари, момақаймоқ илдизларидан тайёрланган препаратлар мустақил равишда ҳам, гепатобилиар тизими патологияси ва сурункали ич қотиши натижасида келиб чиққан холецистит, гепатохолецистит, анацид гастритида бошқа ўт хайдовчи воситалар билан аралашмаларда қўлланилади.
Момақаймоқ илдизи иштаҳани уйғотувчи, ошқозон ва сийдик ҳайдовчи йиғмалари таркибига киритилган.
Момақаймоқнинг қуюқ экстрактидан таблеткалар тайёрлашда ишлатилади.
Момақаймоқ илдизининг дамламаси. 10 г (1 ош қошиқ) қуруқ илдизлар сирланган идишга солиниб, 200 мл (1 стакан) иссиқ қайнатилган сув қуйилади, қопқоғи ёпилади ва қайнаб турган сувда (сув ҳаммомида) 15 дақиқа давомида тез-тез аралаштириб қиздирилади. Кейин у 45 дақиқа давомида совитилади, сузгичдан ўтказилади ва қолган масса сиқиб олинади. Олинган дамлама қайнатилган сув билан суюлтирилиб, дастлабки 200 мл ҳажмига келтирилади. Совуқ жойда 2 кунгача сақланади.
Аччиқ ва ўт ҳайдовчи восита сифатида овқатдан 15 дақиқа олдин илиқ ҳолда 1/3 стакандан кунига 3-4 марта ичилади.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
11. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. – Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). –496 с.
12. Здоровая кожа и растительные средства/ Авт.-сост.: И.Пустырский, В.Прохоров. – М. Махаон; Мн.: Книжный Дом, 2001. – 192 с.
13. Лекарственное растительное сырье. Фармакогнозия: Учеб. пособие / Под ред. Г.П.Яковлева и К.Ф.Блиновой. – СПб.: СпецЛит, 2004. – 765 с.
14. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
15. Носов А.М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
16. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
17. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
18. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
19. Чиков П.С. Лекарственные растения. М.: Медицина, 2002. – 496 с.
20. www.ipni.org
21. https://www.greeninfo.ru
22. http://lektrava.ru
23. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
24. http://pharmspravka.ru
25. http://www.fito.nnov.ru
26. http://n-retsept.ru
27. www.plantarium.ru
28. http://www.theplantlist.org/
29. http://www.u-lekar.ru/
30. http://100trav.su/
31. https://good-tips.pro/medicinal-plants/dandelion-health-benefits-taraxacum-officinale
32. https://edaplus-info.turbopages.org/s/edaplus.info/directory-herbs/dandelion.html
33. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/199206

Khojimatov et al, 2024. Taraxacum officinale Wigg. Момақаймоқ
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Taraxacum.officinale.IBUz.00035