




Чаканда
Hippophae rhamnoides L.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Hippophae.rhamnoides.IBUz.00036
Ўсимлик тавсифи.
Elaeagnaceae оиласига мансуб кулранг пўстлоқли шохланган тиканли бута. Баландлиги 2-5 м бўлган кичкина дарахт ёки бута, жуда кўп сонда қисқарган тиканли шохларга эга. Барглари калта бандли, чизиқли-ланцетсимон, учки қисми калта ўткирлашган, пастки қисмда понасимон торайган, узунлиги 2-9 см ва эни 3-15 мм, устки томони кулранг-яшил, осткиси тукчалар билан қоплаганлиги учун кумуш-оқ рангда. Гуллари майда, сариқ, хушбўй. Меваси думалоқ, олтин-сариқ майда данак мева, узунлиги ва эни 8-10 мм, шохларга зич ёпишган. Мевалари озгина аччиқ билан нордон таъмга эга. Май ойида гуллайди, мевалари август-сентябрда пишади.
Тарқалиши. Россиянинг Европа қисмининг жанубий-ғарбий минтақаларида, Кавказ, Сибирь ва Ўрта Осиёда учрайди.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Водий ва дарёларнинг қайир жойларида, қоя ва жарликларда, боғларда ўсади. У Тошкент, Самарқанд, Фарғона, Бухоро, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида учрайди.
Умумий тарқалиши. Ўрта Осиё, МДҲнинг Европа қисми, Кавказ, Сибирь, Ғарбий Европа, Мўғулистон, Тибет, Ҳимолой, Эрон, Афғонистон.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Меваси, ёғи (мевалари ва уруғлардан олинган) ва барглари хом ашё ҳисобланади. Меваси сентябрь-октябрь ойларида, барглари май ойида йиғилади.
Кимёвий таркиби.
Мева таркибида каротиноидлар мавжуд: каротин (60 мг гача), криптоксантин, зеаксантин, физальен, органик кислоталар (2,64% гача) – олма ва табиий вино кислотаси, шакар (3,56% гача), танинлар, изорамнетин, С (450 мг гача), B1 (0,035 мг гача), B2 (0,056 мг гача), E витаминлари (145 мг гача), фолий кислотаси (0,79 мг гача) ва ёғли мой (8% гача), таркибида олеин, стеарин, линолин ва пальмитин кислоталарнинг глицеридлари мавжуд. Мева таркибида турли хил витаминлар мавжуд ва у энг яхши табиий витамин сақловчи ҳисобланади.
Тиббиётда қўлланилиши.
Чаканда мевалари ва унинг мойи оғриқни ва яллиғланишни камайтиради ва тўхтатади, тўқималарнинг грануляцияси ва эпителизациясини тезлаштиради, яраларни тезроқ даволашга ёрдам беради ва поливитаминли таъсирга эга. Шарбат, сув дамлама, спиртли настойка, сироп ва мойи шаклидаги чаканда мевалари турли хил авитаминозлар (хусусан, цинга, тунда кўрлик) ҳамда қизилўнгач ва ошқозон яраси учун ичга қабул қилинади. Ташқи томондан меваларининг сувли дамламаси ва айниқса мойи турли хил тери касалликлари (тошмалар, экзема), узоқ вақт даволанмайдиган яралар, гинекологик амалиётда аёллар касалликлари, тери ва шиллиқ пардаларининг нурланишида ишлатилади. Ўрта Осиёда бод касаллик учун баргларини иссиқ сувда ҳўллаб ишлатилади. Мевалари ҳам хом, ҳам мураббо, шинни шаклида истеъмол қилинади.
Ресурслар:
Ўзбекистонда чаканда мевалари захираси Х.Қ.Ҳайдаров томонидан ўрганилган ва диссертациясининг маълумотларига кўра, чакандадан йиғиладиган саноат хом ашё ҳажмлари аниқланган. Чаканда меваларининг энг катта тижорат захираси Заравшан дарёси ва унинг ирмоқлари: Оқдарё ва Қорадарё, шунингдек, Сурхондарё дарёсининг қайир қисмида жойлашган. Умуман олганда, Ўзбекистон Республикаси ҳудудида 1200 гектар чакалакзорлар аниқланган, ундан ҳар йили озиқ-овқат ва тиббиёт саноати учун 212,8 тонна меваларининг хом ашёсини йиғиш мумкин.


Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Борисова Н.А., Шретер А.И. К методике определения запасов и картирования ресурсов лекарственного растительного сырья // Раст. ресурсы. – Ленинград: Наука, 1966.– Т. 2. – Вып. 2. – C. 271-277.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Дадыкин В. Янтарные грозди нового поколения // Наука и жизнь. – 2011. – № 12. – С. 101-103.
12. Облепиха. Ботанический портрет, посадка и уход. // Садовник: журнал. – №10. – 2006. – С. 2-4.
13. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
14. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
15. Хайдаров Х.К. Ўзбекистон флорасидаги Elaeagnасеае Juss. оиласи.// Автореф. дис. … докт. биол. наук. – Ташкент. 2018. – 62 с.
16. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
17. Li T.S.C. Chapter 8. Diseases, Insects, Pest and Weed Control // Sea buckthorn (Hippophae rhamnoides L.): production and utilization. – 2003. – С. 47-50.
18. www.ipni.org
19. https://www.greeninfo.ru
20. http://lektrava.ru
21. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
22. http://pharmspravka.ru
23. http://www.fito.nnov.ru
24. http://n-retsept.ru
25. www.plantarium.ru
26. http://www.theplantlist.org/
27. http://www.u-lekar.ru/
28. http://100trav.su/
29. https://ferma.expert/rasteniya/kustarniki/oblepiha/krushinovidnaya/
30. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/85437
31. https://grounde.ru/oblepiha-krushinovidnaya.html
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Hippophae.rhamnoides.IBUz.00036


РУ