Ялпиз
Mentha longifolia (L.) L.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Mentha.longifolia.IBUz.00037
Ўсимлик тавсифи.
Ялпиз Lamiaceae оиласига мансуб кўп йиллик ўт ўсимлик, горизонтал илдизпоялари яхши ривожланган. Пояси тик турувчи, тўрт қиррали, шохланган, зич баргли, баландлиги 1 м гача. Барглари ўткирлашган, узунлашган-тухумсимон, четлари ўткир аррасимон, узунлиги 8 см гача ва эни тахминан 2 см, калта бандли. Гуллари пушти ёки хира бинафша рангда, майда, сохта ҳалқада тўпланиб, учки бошоқсимон тўпгулларни ҳосил қилади. Меваси тўртта ёнғоқчадан иборат, камдан-кам ҳолларда ҳосил бўлади. Ўсимлик жуда хушбўй. Июнь-октябрь ойларида гуллайди; июль-сентябрь ойларида мевалайди.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
У тоғларнинг ўрта минтақасигача бўлган нам жойларда, ариқларда, дарё ва ирмоқларнинг қирғоқларида ўсади. У Тошкент, Андижон, Фарғона, Наманган, Жиззах, Самарқанд, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида учрайди.
Кимёвий таркиби.
Ўсимликнинг ер усти қисмида ёқимли ялпиз ҳиди ва озгина аччиқ таъми бўлган 0,3-0,6% эфир мойи мавжуд. Бундан ташқари, С витамини ва органик кислоталарнинг (қахрабо, лимон, олма) мавжудлиги аниқланган.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Ялпизни ўсимликда ғунчалар пайдо бўлишидан олдин йиғиш мақбул ҳисобланади. Айни пайтда у янада хушбўй ва баргларида кўпроқ эфир мойлари мавжуд. Ялпиз енгил, нозик ҳидга эга, фақатгина ялпиз ифори келади. Ушбу ялпиз турида эфир мойининг тўпланиши баргларда, айниқса, майда баргларда кўпроқ жадал кечиши аниқланган.
Ишлатилиши.
Халқ табобатида ялпиз ошқозон ичак трактидаги яллиғланиш билан боғлиқ бўлган кўнгил айниши, қусиш ва ич кетишда, айниқса, оғриқли санчиқ ва кўп миқдорда ичак гази ҳосил бўлганда ишлатилади.
Сурункали ошқозон касалликларида эрталаб ялпиз дамламаси ичиш тавсия этилади. Ошқозон ширасининг кислоталилиги ошганда ялпиздан фойдаланиш айниқса самаралидир. Ялпиз, шунингдек, жигар ва ўт пуфаги касалликларида (оғриқ қолдирувчи ва ўт ҳайдовчи восита сифатида) ҳамда турли хил асаб касалликларида тинчлантирувчи восита сифатида буюрилади.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. –764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения. – К.: Наукова думка, 1989. – 304 с.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. – Т. 3. – С. 135.
11. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
12. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
13. www.ipni.org
14. https://www.greeninfo.ru
15. http://lektrava.ru
16. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
17. http://pharmspravka.ru
18. http://www.fito.nnov.ru
19. http://n-retsept.ru
20. www.plantarium.ru
21. http://www.theplantlist.org/
22. http://www.u-lekar.ru/
23. http://100trav.su/
24. https://travaks.com/mjata/mjata-dlinnolistnaja/
25.https://fermilon.ru/sad-i-ogorod/lekarstvennye-travy/myata-dlinnolistnaya-lechebnye-svoystva-i-protivopokazaniya.html
26. https://www.asienda.ru/plants/myata/myata-dlinnolistnaya/
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Mentha.longifolia.IBUz.00037


РУ









