Қизиларча
Juniperus seravschanica Kom.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Juniperus.seravschanica.IBUz.00038

Ўсимлик тавсифи. 

 Cupressaceae оиласига мансуб баландлиги 20 м гача бўлган икки уйли дарахт ёки жуда кам ҳолларда зич овалсимон ёки конуссимон шох-шаббали паст бўйли бута. Пўстлоғи қизғиш, пластинкасимон; новдалари йўғон; учки новдалари бироз тасбеҳсимон ёки бир текис, қалинлиги 1-1,5 мм, оч яшил ёки кулранг. Барглари тухумсимон чўзинчоқ, ўткир, орқа томонида чўзинчоқ безчалари бор. Қуддасимон резавор мевалари 9-12 мм узунликда, калта бандчаларда, шарсимон ёки деярли шарсимон, ёш мевалари яшил, етуклари тўқ жигарранг, кўкимтир ранг билан қалин қопланган, қаттиқ, ташқи қаватини остида ёғочлашган қатламли, 2-3, камдан-кам 4 уруғли. Уруғларнинг узунлиги 5-7,5 мм, одатда ноаниқ уч қиррали-тухумсимон, ёндагилари йирикроқ, орқа томони бўртиб чиққан ва иккита бурушиққа эга, ўртаги уруғлар кичикроқ (баъзан бўлмайди), ёнидан бўйлама бурушиқлари бор, ёш уруғлари очиқ рангли, етуклари жигарранг.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

 Денгиз сатҳидан 1000 дан 2500 м гача бўлган тошли, шағалли ва майда заррали тоғ қияликларида учрайди. Баъзан тоза чакалакзорлар ёки Juniperus semiglobosa Regel ва баъзи кенг баргли турлар билан аралаш чакалакзорларни ҳосил қилади (Бойсун тизмасидаги Хўжа-Гургур-Ота ва Туркистон тизмасидаги Гуралаш-Сой тоғлари). Тошкент, Фарғона, Самарқанд вилоятларида учрайди. Умумий тарқалиши. Помир-Олой, Тиён-Шондан Қоратоғгача, Шимолий Афғонистоннинг Ҳиндуқуш тизмалари бўйлаб тарқалган.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Қизиларча қуддасимон резавор меваларни йиғиш кузда (август ойининг охиридан ноябрь ойининг охиригача), улар тўлиқ пишиб, тўқ жигаррангга кирганда амалга оширилади. Йиғиш учун қанор матоси ва брезент қўлқоплари керак. Қуддасининг игнаси қўлга санчилгани учун хом ашё терувчилар мато устига қуддасимон резавор мевани силкитиб йиғиб олишади. Бунда етук мевалар тўкилиб, шохларда яшиллари қолади. Тўкилган мевалар игналар, шохлар, пўстлоқ бўлаклари ва пишмаган мевалардан тозаланади. Қуддасимон резавор меваларни таёқ билан қоқиш тавсия этилмайди, бу яшил мевалар, игналар, ҳашаротларни тўкилишига олиб келади ва хом ашёни ифлослантиради, ўсимликка зарар етказиб, келгуси йилда ҳосилни пасайтиради. Ўсимликларни чопиш ёки новдаларини кесилмаслик керак. Хом ашёни аста-секин қуритиш тавсия этилади. Қуддасимон резавор мевалар сояда ҳар куни аралаштирилиб, айвон остида, ҳаво яхши айланадиган омборхоналарда, иситиладиган хоналарда қуритилади; печларда хом ашёни қуритиш тавсия этилмайди, бу меваларни сифатини ёмонлаштиради. Қуритишдан олдин тозаланган хом ашё учун қайта ишлов бериш талаб этилмайди.
Талабларга кўра, қизиларча мевалари шарсимон қуддасимон резавор мевалар, диаметри 5-7,5 мм, силлиқ, ялтироқ, камроқ хира, тўқ жигарранг ёки деярли қора, баъзан кўкимтир рангли мумсимон қатлам билан қопланган, юқорида уч нурли чоки бор. Эти ғовак, яшил-қўнғирранг, 2-3 уруғдан иборат. Ҳиди ўзига хос, хушбўй. Таъми ўткир хушбўй, ширин. Хом ашё таркибида камида 0,5% эфир мойи бўлиши керак. Умумий кул миқдори 5% дан; 10% хлорид кислотада эримайдиган кули 0,5% дан, пишмаган ёки қўнғирранг мевалари 9,5% дан; шу жумладан, яшил мевалари 0,5% дан; органик ва минерал аралашмаларнинг ҳар бири 0,5% дан; бошқа заҳарли бўлмаган резавор мевалар 0,5% дан кўп бўлмаслиги керак. Бошқа турдаги қизиларча аралашмалари, айниқса, заҳарли қозоқ қизиларча аралашмаси бўлмаслиги зарур. Қуритиш пайтида вазн йўқотиш 20% дан ошмаслиги керак. Қуритилган хом ашё 40-50 кг гача бўлган қопларга солинади. Ҳаво яхши айланадиган қуруқ жойда сақланади. Қизиларча меваларини сақлаш пайтида эфир мойларини тез йўқотилиши кузатилади. Хом ашёнинг яроқлилик муддати 2 йилгача.
Хўжалик аҳамияти. Қизиларча – ўрмон мелиоратив ишларида ниҳоятда қимматли ўсимлик, чунки у тоғ қияликларининг эрозияси ва кўчишини олдини олади. Ёғочининг ўзаги қизил ва ўзига хос кучли «сарв» ҳидига эга бўлганлиги учун қурилиш (айниқса, тоғ қишлоқларида) ва буюмлар ясаш материали сифатида ишлатилади, шу жумладан қаламлар учун ёғочлик олинади.

Кимёвий таркиби.

Янги новдаларида 0,45 дан 0,75% гача эфир мойи мавжуд, улар таркибига d-α-пинен (тахминан 79%), кадинен, терпен, терпинолен, мирцен (тахминан 6%) ва цедрол (тахминан 6%) киради. Новдаларда мой миқдори баҳордан кузгача жуда кўпаяди. Шунингдек, резаворлар таркибида 10-30% шакар, юниперин гликозиди, сариқ рангли бўёқ, 9% смола, пентозанлар, органик кислоталар, пўстлоғи ва новдаларида 8,3% гача танин, игна баргларида 120-140 мг С витаминлари мавжуд.

Тиббиётда қўлланилиши.

Қуддасимон резавор меваларнинг дамламалари сийдик ҳайдовчи, яллиғланишга қарши ва ўт ҳайдовчи хусусиятларга эга.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
4. Мотеюнайте О., Пячюлите Д. Фунгицидные свойства можжевельников (Juniperus L.) – Успехи медицинской микологии, 2004. Т. 3 № 3. – С. 65-66.
5. Новиков О.О., Писарев Д.И., Жилякова Е.Т., Трифонов Б.В., Автина Н.В., Левченко В.Е., Корниенко И.В. Применение растений рода Juniperus L. в народной медицине. Перспективные научные данные (обзор) – Научные Ведомости Белгородского Государственного Университета. Серия: Медицина. Фармация, 2013. Т. 24. №25-1. – С. 29-34.
6. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. –467 с.
7. Олейникова Т.А., Степанова Э.Ф., Новиков О.О., Писарев Д.И., Евсеева М.М. Идентификация и количественное определение флавоноидов в настойке и сиропе плодов можжевельника обыкновенного // Научные Ведомости Белгородского Государственного Университета. Серия: Медицина. Фармация, 2017. Т. 37. № 5. – С. 183-189.
8. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
9. Фролова А.В. Эфирные масла – перспективные источники при разработке антимикробных лекарственных средств для местного лечения гнойных ран // Вестник Витебского Государственного Медицинского Университета, 2010. Т. 9. № 1. – С. 104-110.
10. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
11. Холов А.К., Азонов Д.А. Эфиромасличные растения и эфирные масла – источники биологически активных веществ (обзор литературы) – Вестник Таджикского Национального Университета. Серия Естественных Наук 2014. Т. 1. № 3. – С. 153-160.
12. Холов А.К., Шарипов Х.С., Азонов Д.А. Гепатопротекторные свойства эфирных масел при токсическом гепатите – Вестник педагогического университета, 2012. № 6. – С.144-148.
13. Mamoru Okasaka, Yoshihisa Takaishi, Yoshiki Kashiwada, Olimjon K. Kodzhimatov, Ozodbek Ashurmetov, Ai J. Lin,nL. Mark Consentino, Kuo-Hsiung Lee. Terpenoids from Juniperus polycarpus var. seravschanica. Phytochemistry. №67, 2006. рp. 2635-2640.
14. www.ipni.org
15. https://www.greeninfo.ru
16. http://lektrava.ru
17. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
18. http://pharmspravka.ru
19. http://www.fito.nnov.ru
20. http://n-retsept.ru
21. www.plantarium.ru
22. http://www.theplantlist.org/
23. http://www.u-lekar.ru/
24. http://100trav.su/
25. http://mountainherbs.uz/ru/JUNIPERUSSERAVSCHANICA
26. http://medgrasses.ru/mozzevzer.html
27. http://www.bizzcom.ru/poroda/740.htm

Khojimatov et al, 2024. Juniperus seravschanica Kom. Қизиларча
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Juniperus.seravschanica.IBUz.00038