Афсонак
Thermopsis alterniflora Regel et Schmalh.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Thermopsis.alterniflora.IBUz.00025
Ўсимлик тавсифи.
Афсонак ўсимлиги – Fabaceae оиласига кирувчи илдизлари симсимон шохланган, узунлиги 2.5-3.5 м гача илдизлардан, янги новдалар ҳосил қилувчи кўп бошли илдизпоялардан ва уларнинг тизимидан иборат кўп йиллик ўсимлик. Пояси кўп сонли, бўйи 30-100 см, тик турувчи, шохланган, чизиқ-чизиқли, сийрак, бироз чигаллашган туклар билан қопланган. Барглари кетма-кет, уч бўлакли, 4-7 см узунликдаги йирик ланцетсимон ён барглардан иборат. Тўпгули – учки қисмида жойлашган шингил, узунлиги 35 см, 5 тадан 25 тагача гулларга эга. Гуллари сариқ рангда, йирик. Меваси калта сиқилган туклар билан қопланган узунчоқ эллипссимон дуккак. Апрел ва май ойларида гуллайди. Мевалари август ойининг бошида етилади ва шу ойнинг охирига келиб мевалари тўкилади. Ўсимликнинг ер усти қисми доривор саналиб, ундан цититон препарати олинади.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Афсонак ўсимлиги Ғарбий Тиёншоннинг эндем ўсимлигидир. У Қоржантоғ тизимининг жанубий ва шимолий ён бағирларида, Угом, Кўксув, Пском, ғарбий Чотқол тизмаларининг жануби-ғарбий тизмаларида ва Оҳангарон дарёсининг чап қирғоғида (Қурама тизмасида) ўсади. Афсонак тоғолди минтақаларида (денгиз сатҳидан 800-900 м баландликда), тоғларнинг ўрта ва қуйи қисмида (денгиз сатҳидан 1000-2200 м баландикда) кенг тарқалган ва баъзан тоғларнинг юқори қисмида (денгиз сатҳидан 3600 м гача ) ҳам учрайди. У турли экспозицияли қияликларда ўсади.
Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.
Ўсимлик хом ашёси апрель-май ойларида, ғунчалаш ва гуллаш даврининг бошланиш вақтида амалга оширилади. Хом ашё қўл билан йиғиб олинади. Бунда ўсимликни ер усти қисми ер юзасидан 3-5 см баландликда қайта тикланувчи куртакларга зарар етказмасдан ўроқ ёрдамида кесиб олинади. Афсонакнинг заҳарли хусусиятларини инобатга олган ҳолда эҳтиёт чораларини кўриш зарур: иш вақтида чекиш, ичиш мумкин эмас, овқатдан олдин қўлни яхшилаб ювиш зарур, қуруқ хом ашёни майдалашда нафас олиш органларига чанг кирмаслиги учун дока ниқоблар ёрдамида ҳимояланиш керак. Хом ашёни фақатгина бир йил танаффусдан сўнг ўша майдонлардан такрорий йиғиб олиш мумкин. Янги йиғилган ўтларни иложи борича тезроқ тайёрланган тоза жойларга юпқа қатлам қилиб ёйиилади. Ўсимлик ўз массасининг ярмидан кўпроғини йўқотганидан кейин пояларини синдириб кўрилганда унинг шираси оқиб чиқмаса, улар сомон майдалагич ёки силос майдалагич билан 2-6 см узунликдаги бўлакларга бўлинади ва яна юпқа қатламда майдонларга ёки брезент устига ёйилади ҳамда қуритилади. Бунда янги йиғилган хом ашёни майдалаганда шираси билан таъсир этувчи модданинг (цитизин) оқиб кетишини олди олинади. Йиғиш ва қуритиш вақтида хом ашёни атмосфера ёғингарчилиги туфайли намланиб қолишига йўл қўймаслик керак, чунки бу унинг сифатини кескин пасайишига олиб келади. Ҳавода қуритилган хом ашё оғирлиги 20 ёки 40 кг гача бўлган матоли қопларга қадоқланади. Қуруқ ва яхши шамол айланадиган хоналарда сақланади, яроқлилик муддати 2 йил.
Талабларга мувофиқ, хом ашё тўлиқ қуритилган ёки майдаланган ўтдан иборат. Хом ашёнинг ҳиди кучсиз, ўзига хосдир. Хом ашё таркибида камида 1% цитизин, намлик 12% дан, умумий кул миқдори 9% дан, қўнғирранг барглари бор поялари ва ажратилмаган илдизлари 3% дан, органик моддалар 2% дан, минерал аралашмалар 1% дан кўп бўлмаслиги керак.
Кимёвий таркиби.
Афсонакнинг ер усти қисмидан алкалоидлар ажратилган; яъни цитизин, пахикарпин, п-метилцитизин, термопсин, альтерамин, диметамин, анагирин, аргентин, аргентаминлар мавжуд. Уруғларида цитизин, пахикарпин, термопсин алкалоидлари бор. Цитизин ўсимлик ўтидан ажратиб олингандан кейин пахикарпинни олиш усули ишлаб чиқаришда тадбиқ этилмоқда. Афсонакнинг ер усти қисмидан флавоноидлар ҳам олинган.
Тиббиётда қўлланилиши.
Цититон жарроҳлик операциялари вақтида, шикастланишлар, юқумли касалликлар, шок, турли интоксикациялар, чақалоқлар асфиксия ҳолатларида нафас олиши тўхтаганда нафас олиш марказини рефлектор қўзғатувчи кучли восита сифатида, шунингдек, юрак фаолиятини кучайтирувчи восита сифатида ишлатилади.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 c.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 c.
12. Машковский М.Д. «Лекарственные средства». В 2 т. – М.: ООО «Издательство Новая Волна», 2000. – 540 c.
13. Носов А. М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
14. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений. Под ред. канд. биол. наук И.А. Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 c.
15. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
16. Травы и здоровье. лекарственные растения. Авт.-сост.: А.М.Задорожный и др.- Махаон; Гамма Пресс 2000, 2001. – 512 с.
17. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
18. Чиков П.С. Лекарственные растения. – М.: Медицина, 2002. – 496 c.
19. www.ipni.org
20. https://www.greeninfo.ru
21. http://lektrava.ru
22. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
23. http://pharmspravka.ru
24. http://www.fito.nnov.ru
25. http://n-retsept.ru
26. www.plantarium.ru
27. http://www.theplantlist.org/
28. http://www.u-lekar.ru/
29. http://100trav.su/
30. http://pharmacologylib.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st017.shtml
31. https://medicinal_plants.academic.ru/1634/Термопсис_очередноцветковый
32. https://elki–zelenye-ru.turbopages.org/s/elki-zelenye.ru/termopsis
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Thermopsis.alterniflora.IBUz.00025


РУ





