










Темиртикан
Tribulus terrestris L.
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Tribulus.terrestris.IBUz.00006
Ўсимлик тавсифи.
Темиртикан Zygophyllaceae оиласига мансуб бир йиллик ўсимлик. Поясининг учки қисми юқорига кўтарилади, бўйи 10-60 см шохланган, қўшалоқ майин тукчалар билан қопланган, узунроқ тукчалари тарвақайлаган. Барг узунлиги 3-6 см, банди қисқа; баргчалари узунлиги 10 мм, чўзинчоқ, учлари ўткир, ёпишган тукли, яшилдан оқ-кулранггача. Ён барглари деярли юпқа пардасимон, осон тўкилувчи, ланцетсимон, узунлиги 3-7 мм. Гуллари 1-2 та, гул бандда жойлашган. Косачабаргларининг узунлиги 5 мм, ланцетсимон, гуллашдан сўнг тўкилади. Гултожибарглари сариқ, чўзинчоқ, узунлиги 5-7 мм. Мевалари яссилашган юмалоқ; диаметри 10-15 мм, тиканлари горизонтал айрилувчи, узунлиги 10 см гача, ёнғоқчаларининг орқа томонини мустаҳкамловчи қисмлари ҳар-хил: ўткир бўртиқли ёки қисқа тиканли, баъзан ўртасида тожсимон кўринишда бўлади; сийрак ёки зич тукланган, баъзан мевалари кулранг. Май-август ойларида гуллаб, мева беради.
Ўсиш жой. У бўш ётган ерларда, дарё водийларида, асосан, дашт ва чўл зоналарида, кўпинча қумли тупроқларда, бегона ўт сифатида полиз экинлари орасида, йўл бўйи ва темир йўл бўйларида ўсади. Темиртикан маданий ҳолда яхши ўсади. Воҳаларнинг ўт босган ерлари, лалми ерларда, йўл бўйларида, чала чўл минтақасининг дарё ва сойларининг қияликлари ва қирғоқларида, камроқ ҳолларда ярим даштларда учрайди. Кўпинча йўл ёқаларида ва тмир йўл кўтармаларида ўсади.
Тарқалиши.
Тошкент, Наманган, Андижон, Фарғона, Самарқанд, Бухоро, Қашқадарё ва Сурхандарё вилоятлари ҳамда Қорақалпоғистон Республикасида кенг тарқалган.
Ареали. Ўрта Осиё, Россиянинг европа қисминин жанубида, Кавказ, жанубий Европа, шимолий ва жанубий Африка, Осиёнинг жанубий қисмлари, Австралия.
Хом ашёни йиғиш.
Ўсимлик ёз мавсумида йиғиб олинади. Ўсимликни ер усти қисми кетмон билан чопиб олиниб, илдиз қисми ерда қолдирилади.
Қуритиш. Юпқа мато ёки қоғоз устида ёйилади. Қуёшда ёки қуритгичда қуритилади.
Кимёвий таркиби.
Темиртикон таркибида стероид гликозидлари (триллин, диосцин, грациллин, протодиосцин, кикубасапонин), флавоноидлар, алкалоидлар ва танинлар мавжуд. Ўсимликдан «Трибуспонин» препарати тайёрланади.
Сақлаш. Хом ашёнинг яроқлилик муддати 5 йил.
Фармакалогик хусусиятлари.
Темиртикандан олинган суюқ ва сув экстрактлари ўт суюқлиги ажралишини кўпайтириб, ошқозон ширасининг секрециясини стимуллайди. Стероид гликозидларнинг (сапонинлар) йиғиндисидан ташкил топган трибуспониннинг фармакологик тадқиқотлари шуни кўрсатадики, препарат ҳайвонларда холестрин атеросклерозини ривожланишини ва кечишини секинлаштиради, қонда холестерин миқдорини 24,9 % гача пасайтиради ва лецитин/холестерин нисбатини 1 дан 1,4% гача оширади. Узоқ вақт давомида трибуспонин қабул қилган товушқонларда аорта деворининг липид инфильтрация даражаси назоратга қараганда анча паст бўлади.
Стероид гликозидларнинг антисклеротик таъсири уларнинг плазманинг липидлари билан ўзоро таъсири асосида изоҳланади.
Қонда холестерин миқдорининг пасайиш механизмида трибуспонин ўт ҳайдовчи ва перисталтикасини стимулловчи таъсир қилади, бунда организмдан холестринни чиқаришга ёрдам беради. Темиртикон юрак-қон томир тизимига таъсир қилади: юрак қисқаришини секинлаштиради, миокарднинг қисқарувчи қобилиятини оширади, юрак диастоласини узайтиради, томирларда қон айланишини яхшилайди, қон босимини туширади, қон томирларини кенгайтиради. Трибуспонин антикоаулянт хусусиятига эга бўлиб, қон ивиш вақтини секинлаштиради ва протромбин индексини пасайтиради. Препарат ўт суюқлигини ажралишини кўпайтиради, ичак перисталтикасини тезлаштиради, сийдик ҳайдовчи таъсирга эга.
Доривор воситалар. Трибуспонин препарати.
Қўлланиши. Трибуспонин атеросклероз, юрак ишемияси ва гипертонияда профилактик ва терапевтик мақсадларда қўлланилади. Кўпроқ шохли артерияларининг зарарланиши билан боғлиқ атеросклерозни даволашда беморларда холестерин миқдори ўртача 25-30 % га пасайган, қонда умумий липидлар, b-липопротеидлар миқдори сезиларли даражада пасайган ва қон тизимидаги қон ивиши ва ивишига қарши кўрсаткичлари нормаллашган. Клиник жиҳатдан ижобий самараси кузатилган: кўкрак қафасидаги оғриқлар камроқ ва қисқароқ бўлган, беморлар нитроглицерин таблеткаларини камроқ истеъмол қилишган ва ЭКГ кўрсаткичлари яхшиланган.
Атеросклерозли беморларда трибуспонин билан даволашда юқори миқдорда b-липопротеидлар бўлганда энг самарали натижа берган. «Трибуспонин» препарати таъсирида атеросклерозли беморларнинг гипертония касаллигида уйқуни нормаллашуви қайд этилган, бош оғриғи, қулоқ шанғиллаши камайган ёки қолган, қон босими пасайган. Атеросклерозли беморларнинг қандли диабет касаллигида трибуспонин шакар миқдорини пасайтирувчи препаратлар билан комплекс равишда липид ва углевод алмашунивида ижобий таъсир кўрсатган. Трибуспонин препаратлари қўл-оёқлар томирларининг емирилувчи атеросклерозида ҳам қўлланилади.
Фойдаланилган адабиетлар руйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. –764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. –592 с.
12. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений. Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998.
13. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
14. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
15. Chhatre S., Nesari T., Somani G., Kanchan D., Sathaye S. Phytopharmacological overview of Tribulus terrestris // Pharmacognosy Reviews. – 2014. 8 (15). Р. 45–51. DOI:10.4103/0973-7847.125530.
16. Kevalia J., Patel B. Identification of fruits of Tribulus terrestris L. and Pedalium murex L. // A pharmacognostical approach, Ayu. – 2011. 32 (4). – Р. 550–553. DOI:10.4103/0974-8520.96132.
17. Amin A., Lotfy M., Shafiullah M., Adeghate E. The protective effect of Tribulus terrestris in diabetes // Annals of the New York Academy of Sciences. – 2006. 1084. – Р. 391–401. DOI:10.1196/annals.1372.005.
18. Zhang J.-D., Cao Y.-B., Xu Zh., Sun H.-H., An M.-M. In vitro and in vivo antifungal activities of the eight steroid saponins from Tribulus terrestris L. with potent activity against fluconazole-resistant fungal pathogens // Biological & Pharmaceutical Bulletin. – 2005. 28 (12). – Р. 2211–2215.
19. www.ipni.org
20. https://www.greeninfo.ru
21. http://lektrava.ru
22. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
23. http://pharmspravka.ru
24. https://www.pharmpharm.ru/jour/article/view/547
25. http://www.fito.nnov.ru
26. http://n-retsept.ru
27. www.plantarium.ru
28. http://www.theplantlist.org/
29. http://www.u-lekar.ru/
30. http://100trav.su/
31. https://mir-herb.ru/poleznye-stati/tribulus-ili-yakortsy-stelyushhiesya-dlya-muzhchin-i-zhenshhin-dlya-chego-i-ak-prinimat.html
32. https://travoedov.ru/rasteniya/yakortsy
33. https://foodismedicine.ru/yakortsy-stelyushhiesya-primenenie-polza-dlya-muzhchin-i-zhenshhin/
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Tribulus.terrestris.IBUz.00006


РУ