Унаби
Ziziphus jujuba Mill.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Ziziphus.jujuba.IBUz.00048

Ўсимлик тавсифи. 

Rhamnaceae оиласига мансуб баландлиги 10 метргача бўлган дарахт. Ёш новдалари туклар билан қопланган, қари новдалари силлиқ. Барглари бандли, чўзинчоқ-тухумсимон, юқорида бироз чўзилган, ёнлари тенг бўлмаган, уч томирли, четлари кугурали-тишсимон, устки қисмида силлиқ, остки томирларда тукланган, силлиқ; бандлари тукланган, узунлиги 3-10 мм. Гуллари диаметрида 3-4 мм. Гулбандлари 3-4 мм узунликда. Гулёнбаргчалар пардасимон, майда. Косачабарглари тухумсимон, учки қисми ўткирлашган, узунлиги 2 мм. Гултожибарглари косачабарглардан калтароқ, асосида торайган. Данак мева, шарсимон ёки чўзинчоқ, қизғиш-тўқ сариқ рангли.
Июль-сентябрь ойларида гуллайди ва мевалайди.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

Тоғларнинг ўрта минтақаларида қуруқ қияликларда учрайди. Тошкент ва Сурхондарё вилоятларида учрайди. Мевали дарахт сифатида у боғларда ва томорқаларда етиштирилади.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Барглари ва мевалари тиббий мақсадларда ишлатилади. Хом ашёни йиғиш пайтида барглар ёзнинг биринчи ярмида, мевалари пишишига қараб йиғиб олинади. Хом ашёни ҳаво айланадиган айвонлар остида ёки махсус мослаштирилган қуритгичларда 40-50°С дан юқори бўлмаган ҳароратда қуритилади. Тайёр хом ашёни икки йилгача сақлаш мумкин.

Кимёвий таркиби.

Мевалари аскорбин кислота, оқсиллар, шакар, кислоталар, стероллар, кумаринлар, флавоноидлар (кемпферол, мирицетин), тритерпенлар ва тритерпен гликозидларига (олеанолик кислота, урсолик кислота, бетулин, бетулин кислотаси, унаби сапонинлари: 1, 2, 3, ююбозид B) изохинолин алкалоидлари (стефарин, азимилобан) бой. Уруғлари таркибида қуйидагилар мавжуд: ююбозид А, ююбозид B, агликон ююбозид-ююбогенин спинозид; шакар (глюкоза, арабиноза, рамноза, ксилоза ва бошқалар).
Баргларида ҳисни сездирмайдиган модда бор, у чайнаш пайтида ширин ва аччиқ таъмни идрок қилишни вақтинча фалаж қилади ва натижада ширин таъмни сезиш қобилияти бир мунча вақт йўқолади. Пўстлоғида танинлар, рутин, сапонинлар учрайди.

Фармакологик хусусиятлари.

Унабининг фойдали хусусиятлари авваламбор бой таркиби билан ифодаланади. Унаби инсон танасига кенг таъсир доирасига эга. Аввало, у асаб тизимига тинчлантирувчи таъсир кўрсатади, шу билан бирга уйқу чақирмайди. Шунингдек, бу мевалар ажойиб сийдик ҳайдовчи, ўт ҳайдовчи восита ҳисобланади. Айниқса, кекса одамлар унабини ишлатса фойдали. Бу уларга кекса ёшда пайдо бўладиган кўплаб соғлиқ муаммоларидан халос бўлишга ёрдам беради. Бунга қуйидагилар киради:
1. Ёмон холестерол миқдорини унаби оддийгина чиқариб ташлайди. Шунингдек, қон томирлари тозаланади.
2. Организмда тўпланган токсинларни тўлиқ чиқиб кетишига унаби ёрдам беради.
3. Капиллярларнинг заифлиги – кекса ёшдаги одамларнинг яна бир муаммоси. Унабининг мунтазам истеъмол қилинганда бу ҳақда бутунлай унутишга ёрдам беради. Унабидан қўлланилганда таркибидаги табиий антибактериал моддалар туфайли ошқозон ва ичакнинг кўплаб касалликларини даволашга ёрдам беради. Унабидан фойдаланилганад гипертензия касаллигини ва унинг ҳар қандай мураккаблигида ҳам тўлиқ даволаш мумкин. Гипертензия ҳақида унутиш учун бир ой давомида ҳар куни 20-30 та мевасини ейиш керак.

Тиббиётда қўлланилиши.

Унаби меваларидан дамлама одам организмини тонусини яхшилайдиган ва ҳар қандай оғриқнинг локализациясини енгишга ёрдам бериши мақсадида тайёрланади. Шунингдек, бундай дамлама оғиз ва томоқ яллиғланиш касалликларини даволаш учун чайиш воситаси сифатида ишлатилади. Улар цистит касаллигида нафақат спазм ва санчиқлардан халос бўлиш, балки инфекцияни йўқ қилиш учун ҳам ичилади. Дамлама овқатдан ярим соат олдин камида икки ҳафта давомида ичилади.
Унаби чойини уйқусизлик касалликларида ва ҳамма учун уйқуга ётишдан олдин ичиш фойдали ҳисобланади. Тинчлантирувчи чой фақат янги мевалардан тайёрланиши керак. 10-15 донаси ҳовончада эзилади ва бир литр сув билан қуйилади. Кейин чой 15 дақиқа давомида қайнатилади ва агар керак бўлса, шакар қўшилади. Унаби – бу жой танланмайдиган ўсимлик. Экилгандан кўп ўтмай мева бера бошлайди. Ушбу дарахт қурғоқчиликка чидамли, шунинг учун у кам ёғингарчилик рўй берадиган жойларда ўстирилади. Унаби кучли совуқларга чидамли (–250С ҳарорат).

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1 – 568 с.; ч.2 – 560 с.
11. Лавренов В.К., Лавренова Г.В. Энциклопедия лекарственных растений народной медицины. Санкт-Петербург: Нева, 2003. – 83 с.
12. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
13. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
14. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
15. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
16. Хужанов А.Н, Қосимов З.З, Хужанова Д.Н. Ўсимликларнинг айрим касалликлар бўйича таҳлили // Аграр соҳани барқарор ривожлантиришда фан, таълим ва ишлаб чиқариш интеграцияси. III – масофавий илмий-амалий конференцияси (Ficus carica L., Ziziphus jujuba Mill.). Тошкент. 2020. 471-472 б.
17. Majid T., Alirezaei M., Moshkatalsadat M.H., Rasoulian B., Moghadasi M., Sheikhzadeh F., Sokhtezari A. Protective effects of Ziziphus jujuba fruit extract against ethanol-induced hippocampal oxidative stress and spatial memory impairment in rats // Journal of Medicinal Plants Research. – 2011. – Vol. 5. №6. – P. 915-921.
18. Sedigheh E., Esfahani S.A., Poormahmudi A. Investigating the efficacy of Zizyphus jujuba on neonatal jaundice // Iranian Journal of Pediatrics. – 2011. – Vol. 21. № 2. – P. 320-324.
19. www.ipni.org
20. https://www.greeninfo.ru
21. http://lektrava.ru
22. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
23. http://pharmspravka.ru
24. http://www.fito.nnov.ru
25. http://n-retsept.ru
26. www.plantarium.ru
27. http://www.theplantlist.org/
28. http://www.u-lekar.ru/
29. http://100trav.su/
30. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/140892
31. https://www.vashtravnik.com/index.php/ru-ru/657-zizifus-nastoyashchij-ili-unabi
32. https://5stihiynn.ru/zizifus-nastojashhij-posadka-i-uhod/

Khojimatov et al, 2024. Ziziphus jujuba Mill. Унаби
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Ziziphus.jujuba.IBUz.00048