Черкез
Xylosalsola richteri (Moq.) Akhani & Roalson
Identifier
CSTR: UZ113.45.PL.Xylosalsola.richteri.IBUz.00027
Ўсимликни тавсифи.
Черкез ўсимлиги – Amaranthaceae оиласига мансуб баланд бўйли бута ёки дарахт. Пўстлоғи очиқ кулранг ва ёйилган новдалари қаймоқсимон рангда. Барглари цилиндрсимон, кетма-кет, узунлиги 40-80 мм, деярли ипсимон, учи қисқа ўткирлашган, пояга туташган жойи кенгайган. Гуллари оддий беш баргли гулқўрғондан иборат, тўғри, асосан юқоридаги баргларнинг бурчакларида жойлашган, тухумсимон гулёнбарглардан бироз узунроқ, гулқўрғон барглари мевада йирик қанотли, дастлаб пушти рангда, кейин рангсиз бўлади. Меваси бир уруғли, юмалоқ ўтроқ, қанотчали ёнғоқча. Майдан октябргача гуллаб, июль-август ойларида мевалайди.
Ўсиш жойи. Тарқалиши.
Черкез ўсимлиги Бухоро вилояти ва Қорақалпоғистоннинг чўл қумларида ўсади, шунингдек, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятлари ҳудудида ҳам учрайди. Алоҳида туплари кўпинча саксовул билан ҳамда учрайди. Тез ўсиши туфайли жуда узун илдизлари ва юмшоқ қумларда мукаммал мослашувчанлиги туфайли ўсимликдан ихота сифатида қум кўчкиларига қарши қўлланилади.
Кимёвий таркиби ва қўлланилиши.
Ўсимлик биринчи марта П.С.Массагетов томонидан терилган ва тиббиёт учун муҳим бўлган алкалоидларни ўз ичига олганлиги учун тавсия этилган. 1934 йилда академик Орехов ва Проскурнина черкез ўсимлигидан сальсолидин ва сальсолин алкалоидларини ажратиб олишган. Ўсимликнинг яшил қисмларида уларнинг миқдори тахминан 0,3% ни ташкил этади. Изохинолин хоссалари тузилиши жиҳатидан баъзи кактусларнинг алкалоидларига ўхшаш. Сальсолидин ва сальсолин препаратлари бир қатор клиникаларда гипертонзияни даволашда синовдан ўтган ва жуда самарали эканлиги исботланган. Сальсолинни битта дозасини (0,03 оғиз орқали ёки 0,01 г тери орқали) қабул қилиш билан қон босими симоб устунини 10-25 мм га пасайган. Қон босими пасайиши билан 20-30 минут вақт давомида бир вақтни ўзида беморларни бош оғриғи, бош айланиши, кўкрак қафасинининг қисиши, бурундан қон кетиш ва бошқа безовта қилаётган белгилари йўқолади. Сальсолин асаб ҳолатини яхшилаш, уйқуни юзага келтиради ва иш қобилиятини оширади.
Хом ашёни тайёрлаш ва унинг сифати.
Ўсимликни йиғиш учун энг қулай вақт гуллашнинг охири ва мевалаш даври сентябрь, октябрь, ноябрь ойларида йиғиш лозим. Гуллар ёки меваларни йиғишда поя ва новдаларини синдирмасдан йиғиш керак. Бу эса ўсимликни захирасини сақлаб қолиш ва тоза хом ашё олиш имконини беради. Йиғилган хом ашёни дарҳол қуритиш керак. Ҳудуднинг иқлим шароитидан келиб чиқиб, хом ашё йиғиб олинган майдонда очиқ жойга ёйилиб (аммо ёмғирли об-ҳаво шароитида эмас), тўшамалар устида (замбил, сочиқлар) ёки тоза қумлар устида қуритиш мумкин. Қум устида қуритиш жуда тез кечади ва хом ашё алкалоидлари тўлиқ сақланган ҳолда қурийди. Қуритилгандан сўнг ўсимлик силкитиб олинади, қум зарраларидан тозалаб ташланади. Шуни ёдда тутиш керакки, черкез ўсимлиги ўсадиган жойларда кўпинча бошҳа турлари учрайди. Улардан энг яқини (Xylosalsola paletzkiana) бу қора черкез деб аталади. Ўсимликлар ташқи томондан бир-бирига жуда ўхшаш бўлиб, уларни қуйидаги белгиларидан ажратиш мумкун. Черкезни (Xylosalsola richteri) барглари дағал, Salsola paletzkiana ни барглари силлиқ, бу эса барглар лабларга теккизилганда аниқ билинади. Черкезни янги терилган мева ва барглари оқ қоғоз ёки мато устида эзилганида қўнғир доғ қолдиради, Xylosalsola paletzkiana эса тезда қорайиб кетади. Иккала турнинг гули ва меваси иккита гулёнбаргга эга: черкезнинг гулёнбарглари шохсимон ўсимтасига эга эмас, қора черкезники эса улар шохсимон ўсимтали. Черкезнинг меваси юқори қисмида тумтоқ четли қисқа каллаксимон графин шаклида гул қолдиғига эга. Меванинг худди шу қисми қора черкезда 5 та учли бўлакчалардан иборат. Черкезнинг меваси остки қисмида (новда ёки баргга бириккан жойи) иккита дўнгчаси бор; қора черкез мевалари ҳам шу дўнгчалар мавжуд, аммо йирик шохларга (1 см узунликда) эга. Черкезнинг ёш новдалари, барглари ва гуллари безли тукчалар билан зич қопланган, лекин қора черкезда деярли бўлмайди ёки ўсимликнинг барча органлари силлиқ.
Хом ашё сифатига қўйиладиган асосий талаблар. Тайёр яхши қуриган хом ашёси оч пушти рангда, елпиғичсимон жойлашган юпқа пардалар билан ўралган, бир уруғли мевалардан иборат. Мева ҳидсиз, таъми аччиқ-шўр бўлиши керак. Хом ашёнинг умумий массасида улар якка ҳолда ва ингичка новдаларда ўтроқ ҳолда бўлиши мумкин. Хом ашёнинг намлиги 10% дан ошмаслиги керак.
Тиббиётда қўлланилиши.
Ўшбу ўсимликдан тайёрланган препаратлар гипотензив, тинчлантирувчи, томир кенгайтирувчи ва оғриқ қолдирувчи хусусиятларга эга. Сальсолин ва сальсолидин гипертонияда, бош оғриғи ва бош мия томирларининг спазмини даволаш учун ишлатилади. Сальсолин тинчлантирувчи таъсирга эга. Сальсолидин ҳам шу таъсирга эга, аммо сальсолинга қараганда 3 марта кучсизроқ. Яқиндан бери гипертонияни даволашда сальсолин ва сальсолидин моддаларини 70% ли спиртга 1/5 нисбатда настойкасидан қон босимининг ошиши, бош оғриғи, бош айланиши, асаб туфайли вужудга келган юрак соҳасидаги оғриқларни даволашда ишлатилмоқда.
Қўллаш мумкин бўлмаган ҳолатлар.
Қон айланишининг бузилиши, буйрак ва жигар касалликларида.
Халқ рецептлари. Тинчлантирувчи хусусиятлари туфайли черкез кўплаб касалликларни даволаш учун халқ рецептларида қўлланилади.
Қайнатмасининг рецепти. 20 грамм хом ашёни 200 мл сувда солиб, 5 дақиқа қайнатилади. 1 ош қошиқдан кунига 3 маҳал ичилади.
Настойкасининг рецепти. 1 ош қошиқ майдаланган мева 100 мл ароқ билан аралаштирилиб, 10 кун давомида сақланади. Кунига 3 маҳал 60 томчидан ичилади. Шифокор назорати остида олиб бориш керак.
Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Валиев А.В. Богарные пастбища в Южном Таджикистане // Научные основы создания и рационального использования культурных пастбищ в Таджикистане. Душанбе: Дониш, 1984. – С. 45-55.
8. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
9. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
10. Гончарова Т.А. Энциклопедия лекарственных растений. – М.: Дом МСП. 1997.
11. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
12. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
13. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
14. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
15. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
16. www.ipni.org
17. https://www.greeninfo.ru
18. http://lektrava.ru
19. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
20. http://pharmspravka.ru
21. http://www.fito.nnov.ru
22. http://n-retsept.ru
23. www.plantarium.ru
24. http://www.theplantlist.org/
25. http://www.u-lekar.ru/
26. http://100trav.su/
27. https://medicinal_plants.academic.ru/1614/Солянка_Рихтера
28. http://www.medsbb.ru/dlr/dlr3_2_10.htm
29. http://medportaldom.ru/blog-post/solyanka-rixtera
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Xylosalsola.richteri.IBUz.00027


РУ






