Какликўт 
Thymus seravschanicus Klokov

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Thymus.seravschanicus.IBUz.00009

Ўсимлик тавсифи. 

Какликўт – Lamiaceae оиласига кирувчи кўп йиллик, ёғочланадиган шохланган каудексли ярим бутача. Пояси ингичка, ёғочлашган, илдиз олувчи, улар ётиб ўсувчи мевасиз новдалари бўлиши билан ифодаланади. Гулпоялари тик турувчи ёки асосидан кўтарилувчи, узунлиги 2-15 см, тўпгуллари остида узун ёки ярим сиқилган туклар билан қопланган. Барглари қарама-қарши, қисқа барг бандли, эллипссимон ёки чўзилган-эллипссимон, четки қисмида асиосидан ўртасигача узун киприксимон, силлиқ, кам билинувчи нуқтали безчалари ва пастки томонида ингичка тутамлари бор. Ўрта поя барглари 5-10 мм, эни 1,5-3,5 мм; тўпгуллар остидаги апикал барглар ромбик-эллипссимон. Тўпгуллари каллакча, ичхамли. Гуллари калта гулбандли, ингичка қўнғироқсимон икки лабли, одатда пастда бўялган тукли, узунлиги 4 мм косачабаргли. Мевалари август ойи пишади.

Ўсиш жойи.Тарқалиши.

Тошкент, Фарғона ва Самарқанд вилоятларини ўрта ва юқори тоғ минтақасининг тошли, кам ҳолларда майда заррали тупроқларида учрайди.

Хомашёларни йиғиш ва тайёрлаш.

Хом ашё сифатида кийикўтни гуллаган вақтида йиғиб олинган гул ва барглари ҳисобланади. Хом ашё йиғиш ўсимликнинг гуллаш даврига тўғри келиб (минтақага қараб май-июл ойларида), қайчи ёки ўроқ ёрдамида ёғочланган асосларидан юқори қисми баргли поялари кесиб олинади. Ўсимликнинг илдизи билан юлиб олиш мумкин эмас, чунки бу ўсимликни йўқолиб кетишига олиб келади.
Хом-ашёси очиқ ҳавода, соя жойда, ҳаво яхши айланадиган хоналарда, чордоқларда ёки айвонлар остида, юпқа ёйилиб (5-7 см қалинликда) вақти вақти билан аралаштирилиб қуритилади. Яхши об-ҳаво шароитида 3-5 кун ичида қурийди. Аралаштириш пайтида ўсимликни барг ва гуллари осонлик билан тўкилса, қуритиш жараёни тўхтатилади. Сўнг хом-ашё йиғиб олиниб майдаланилади, пояларнинг қаттиқ ва йирик қисмлари ғалвирлар ҳамда веялка (шамол пуркагич) машиналарида ажратилади. Қуруқ хом ашёнинг ҳосилдорлиги янги тўпланган хом ашёни 32-34% ини ташкил килади. Қуриткичда 35-40 С ҳароратда қуритилиши керак. Хом ашё талабига кўра, кийикўтнинг хом ашёси ингичка новдалар (узунлиги 15мм гача), барглар ва гулларининг аралашмасидан иборат. Касачабарги узунлиги 4 мм гача, тожибарги узунлиги 5-8 мм гача бўлади. Барглари яшил, касачабарги қўнғир қизил, гултожибарги кўк-бинафшаранг. Таъми аччиқ-хушбўй, бироз куйдирувчи. Ҳиди хушбўй. Рақамли кўрсаткичлари: 30% ли спирт билан ажратиб олинган экстракт моддалар камида 18% дан, намлик 13% дан, умумий кул 12% дан, 10% хлорид кислатаси эритмасида эримайдиган кул 5% дан, қалинлиги 0,5 мм поя қисмлари 10% дан, органик моддалар (бошқа заҳарли бўлмаган ўсимликлар миқдори) 1% дан ошмаслиги, минерал аралашмалар (тупрок, қум, тошчалар), заҳарли ўсимликлар ва уларни қолдиқлари, кемирувчи ва қушларнинг ахлати (тезаги), моғор ва чириган ўсимлик қолдиқлари, шамоллатганда кетмайдиган ўтириб қолган бадбўй ҳиди бўлмаслиги керак.
Тайёр хом ашё 40-50 кг гача бўлган тойларда ёки 15-20 кг қопларда қадоқланади, қуруқ ҳаво яхши айланадиган токчаларда сақланади. Хом ашёнинг яроқлилик мудати 2 йил. Какликўтнинг ўтидан балғам кўчирувчи таъсирга эга «пертуссин» дори воситасини ишлаб чиқаришда фойданилади.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М .: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений // Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М .: Изд-во Наука, 2001. –764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М .: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М .: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М .: Медицина, 1989. –398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М .: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с .; ч.2. – 560 с.
11. Ефремов А.П., Шретер И.А., Осадчая Т.П. Тайные кладовые природы. – М.О. Издательство «Оверлей», 2001. – 160 с.
12. Лесиовская Е.Е., Пастушенков Л.В. Фармакотерапия с основами фитотерапии. Учебное пособие. – М .: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – 592 с.
13. Машковский М.Д. Лекарственные средства. В 2 т. – М.: ООО Издательство Новая Волна, 2000. – 540 с.
14. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений. Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М .: Мир, 1998. – 467 с.
15. Пустырский И., Прохоров В. Здоровая кожа и растительные средства. – М .: Махаон, 2000. – 192 с.
16. Растительные лекарственные средства Абу Али ибн Сино (Авицены). Справочник // Под редакцией Ш.Б.Иргашева. – Ташкент: Абу Али ибн Сино, 2003. – 457 с.
17. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических средств. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
18. Чиков П.С. Лекарственные растения. М .: Медицина, 2002. – 496 с.
19. www.ipni.org
20. https://www.greeninfo.ru
21. http://lektrava.ru
22. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
23. http://pharmspravka.ru
24. http: //www.fito.nnov.ru
25. http://n-retsept.ru
26. www.plantarium.ru
27. http://www.theplantlist.org/
28. http://www.u-lekar .ru /
29. http://100trav.su/
30. https://www.oum.ru/literature/zdorovoe-pitanie-recepty/pripravy-i-spetsii/chabrets/
31. https://dreamsmedic.ru /travnichestvo/rasteniya/rasteniya-na-bukvu-ch/chabrecz-timyan-polzuchij.html

Khojimatov et al, 2024. Thymus seravschanicus Klokov Какликўт
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Thymus.seravschanicus.IBUz.00009