Оққалдирмоқ
Tussilago farfara L.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Tussilago.farfara.IBUz.00041

Ўсимлик тавсифи. 

Оққалдирмоқ Asteraceae оиласига мансуб кўп йиллик ўт ўсимлик. Илдизпояси узун, ер бағирлаб ўсувчи. Гулпоялари 10-25 см баландликда, қипиқли, ёпишган, тухумсимон-ланцет, кўпинча қизғиш барглар билан қопланган. Илдизбўғзи барглари гуллашдан кейин пайдо бўлади. Улар узун бандли, юмалоқ-юраксимон, кўндаланг ўлчамда диаметри 10-25 см, бурчакли, тишлари нотекис, терисимон, аввал иккала томонидан майин туклар билан қопланган, кейин юқорида силлиқ, пастдан оқ майин тукли. Саватчалар якка, 2 – 2,5 см кўндаланг ўлчамда, гуллашдан кейин осилиб туради. Гуллари олтин сариқ рангда. Пистачалари 3,5-4 мм узунликда, оқ туклар билан қопланган.
Апрель-май ойларида оққалдирмоқ гуллайди, май-июнь ойларида мевалайди.
Барглари доривор хом ашё сифатида ишлатилади.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

Оққалдирмоқ Ўрта Осиёнинг барча минтақаларида кенг тарқалган. У чўл ва ярим чўл зонасида учрамайди, лекин тоғли ҳудудларда дарё бўйларида кенг тарқалган. У қирғоқ жарликларида, тўкилмаларда, дарё ва ариқларда, нам жарликларда, ёш аллювиал лой ва қумли чўкиндилар, темир йўллар бўйлаб, тоғ жинсларини очиқ қазиб олиш котлованлари, тоғлар конларида учрайди. Лой жарликларида ва тоғ сойлари бўйларида баъзан ёппасига ўсадиган майдонларни ҳосил қилади. Кўпинча бошқа ўт ўсимликлар, кўпинча, доимий қопламда учрамайдиган сийрак жамоаларда бегона ўтлар ва буталар билан бирга ўсади.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Оққалдирмоқ барглари ёзнинг биринчи ярмида зич майин тук билан қопланган ёш даврида ва занг билан зарарланмаган вақтда йиғиб олиниши керак. Уларни барг банд узунлигининг тахминан яримида кесилади. Айвонлар остида қуритилади, 2-3 см дан ошмайдиган қатлам қилиб қоғозга ёки матога ёйилади.
Оққалдирмоқ барглари XI ДФ талабларига жавоб бериши керак, улар жуда ёш бўлмаслиги, яъни юқори томонида зич туклар бўлмаслиги керак. Юқори томони яшил, пастки қисми оқ-кулранг. Ҳиди йўқ. Таъми бироз аччиқ, шилимшиқ. Намлик миқдори 13% дан; умумий кули миқдори 20% дан, қўнғирранг барглар 5% дан, жигарранг занг доғлари билан кучли касалланган барглар 3% дан, тешиклари диаметри 3 мм бўлган элакдан ўтувчи майдаланган қисмлар 2% дан; органик аралашмалар (бошқа заҳарли бўлмаган ўсимликларнинг қисмлари) 2% дан, минерал аралашмаси 2% дан ошмаслиги керак. Кесилган хом ашёнинг сифати, шунингдек, XI ДФ га мос келиши керак, узунлиги 1 дан 8 мм гача бўлган ҳар хил шаклдаги қисмлардан иборат бўлиши керак. Қопларга жойлашган бутун ва кесилган хом ашёнинг массаси 20 кг дан ошмаслиги керак, тойларда – 50 кг.

Кимёвий таркиби.

Оққалдирмоқ гул саватларида фарадиол, арнидиол, тараксантин, сигмастерин, ситостерин, n-гептакозан ва танинлар топилган. Баргларда аччиқ гликозидлар (2,63% гача), ситостерин, галл, олма ва вино кислоталари, сапонинлар, каротиноидлар (5,18%), аскорбин кислотаси (5%), инулин ва декстрин мавжуд.

Тиббиётда қўлланилиши.

Оққалдирмоқ барглари балғам кўчирувчи ва юмшатувчи восита сифатида ишлатилади. Дамламалар шаклида, шунингдек, бронхит, ларингит ва бронхоэктаз касалликларида кўкрак қафаси ва терлатувчи чойлари таркибида қўлланилади. Шунингдек, ўпканинг абсцесс ва гангренасида ишлатилади. Ташқи томондан юмшатувчи, дезинфекция ва яллиғланишга қарши восита сифатида ҳўлланма шаклида қўлланилади.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:
1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Алимбаева П.К., Гончарова А.В. Дикорастущие лекарственные растения Киргизии. – Фрунзе: Илим, 1971. – 98 с.
3. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М.: ГУГК, 1983. – 340 с.
4. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений //Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
5. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М.: Изд-во Наука, 2001. –764 с.
6. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М.: Высшая школа, 1990. – 272 с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М.: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М.: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Государственный реестр лекарственных средств. Официальное издание: в 2 т.- М.: Медицинский совет, 2009. – Т.2, ч.1. – 568 с.; ч.2. – 560 с.
11. Губанов И.А., Киселёва К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. – М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. – Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). –505 с.
12. Ефремов А.П., Шретер И.А., Осадчая Т.П. Тайные кладовые природы. – М.О. Издательство «Оверлей», 2001. – 160 с.
13. Машковский М.Д. «Лекарственные средства». В 2 т. – М., ООО «Издательство Новая Волна», 2000. – 540 с.
14. Носов А.М. Лекарственные растения. – М.: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 350 с.
15. Палов М. Энциклопедия лекарственных растений». Под ред. канд. биол. наук И.А.Губанова. – М.: Мир, 1998. – 467 с.
16. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
17. Чиков П.С. Лекарственные растения. – М.: Медицина, 2002. –496 с.
18. www.ipni.org
19. https://www.greeninfo.ru
20. http://lektrava.ru
21. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
22. http://pharmspravka.ru
23. http://www.fito.nnov.ru
24. http://n-retsept.ru
25. www.plantarium.ru
26. http://www.theplantlist.org/
27. http://www.u-lekar.ru/
28. http://100trav.su/
29.https://altaypolteva-ru.turbopages.org/s/altaypolteva.ru/mat-i-macheha-obyknovennaja/
30. https://good-tips.pro/medicinal-plants/coltsfoot-tussilago-farfara-health-benefits
31. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/336572

Khojimatov et al, 2024. Tussilago farfara L. Оққалдирмоқ
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Tussilago.farfara.IBUz.00041