Қорақовуқ 
Ungernia sewerzowii (Regel) В. Fedtsch.

Identifier

CSTR: UZ113.45.PL.Ungernia.sewerzowii.IBUz.00022

Ўсимликни тавсифи.

Қорақовуқ – Amaryllidaceae оиласига кирувчи кўп йиллик пиёзбошли ўсимлик. Ўсимлик пиёзи чўзинчоқ, узунчоқ-тухумсимон, деярли йирикроқ, йўғонлиги 5-10 см камдан-кам ҳолларда 12 см гача, кўп сонли, одатда тўқ қора пардали ташқи қипиқларга эга, улар узун бўйинни ҳосил қилади. Битта пиёзбошнинг ҳўл вазни 40 дан 150 гр гача. Пиёзбошнинг туби яхши ривожланган (узунлиги ва қалинлиги 2-3 см); ундан серсув мўрт сариқ-пушти рангли қалинлиги 0,3-0,4 см ва узунлиги 15-50 см илдизлар чиққан. Барглари икки қаторли, кўкимтир, деярли тенг, эни 1,5-2 см ва узунлиги 30-40 см; гуллари соябонсимон тўпгулда жойлашган, 3-15 та гача бўлади, гулқўрғон барглари ингичка ланцетсимон, ғиштсимон-қизил рангли.
Меваси уч бўлакли шишган кўсак, диаметри 2-3 см, уруғлари пишганда чатнайдиган мева. Июль охири- август бошларида гуллайди; мевалари сентябрь–октябрь ойларида етилади.
Тиббиётда ўсимлик барглари ликорин препарати олиш учун ишлатилади.

Ўсиш жойи. Тарқалиши.

 Қорақовуқ эндем ўсимлик бўлиб, Тошкент вилоятининг Паркент туманида ўсади. Умумий тарқалиши – Ғарбий Тиёншон. У тоғнинг қуйи қисмидан то ўрта қисмигача бўлган минтақаларда денгиз сатҳидан 600 дан 2800 м баландликларда сув ҳавзаларида, тошлар орасида, тошли сурилмалар ва майда заррали шағалли қияликларда ўсади. Тоғ олди этакларида ва тоғнинг ўрта қисмида у дашт ўсимликлари билан биргаликда; юқорида дарахт ва бута ўсимликлари орасида, арчалар остида, бутазорлар орасида, шунингдек, бетага ва бетага-буғдойиқли ўсимлик жамоаларида учрайди. Қорақовуқ одатда шағалли ва тошларнинг ён бағирларида кичик гуруҳ ҳосил қилиб ўсади. Кўп йиллик жойларда у деярли зич ўсиш майдонларини ташкил қилади.

Хом ашёни йиғиш ва унинг сифати.

Қорақовуқ баргларининг узунлиги 30-35 см гача бўлган даврда тайёрланади. Апрел ойининг ўрталарида денгиз сатҳидан 600-1200 м баландликда баргларини йиғишни бошлаш мумкун. Денгиз сатҳидан тахминан 1600-1800 м баландликда жойлашган зич ўсиш майдонларда апрел ойининг охиридан кейинги вақтда йиғиш мумкин, қорақовуқ тарқалишининг юқори чегарасида (1800-2700 м баландикда) 10-12 май кунлари ва барглари сарғая бошлашига қадар хом ашёни йиғиш керак. Йиғим вақтида ҳар бир ўсиш майдонида ўсимликларнинг умумий сонидан тахминан 5% ни уруғдан кўпайиши учун қолдириш зарур. Бу вақтда барглар ўроқ ёки пичоқлар ёрдамида кесилади, чунки гул билан узилса, кўпинча пиёзбошларнинг ўсиш нуқтаси зарарланади. Кесилган барглар кичик уюмларда тўпланиб, уларнинг қорайиб кетиши ва ёпишиб қолмаслиги назорат қилинади. Янги баргларни йиғилгандан сўнг уларни сомон майдалагич билан ёки пичоқ ёрдамида 2-3 см узунликда кесиш керак. Олинган хом ашё очиқ жойларда ёки брезентга юпқа қатлам қилиб ёйилиб, хом ашёни димланиб қолмаслик учун кунига 2-3 марта хаскаш ёки паншаха ёрдамида ағдарилади. Барглар тез қуритилиши керак, шунда улар яшил рангги сақланиб қолинади; агар қуритиш 4-5 кундан ошса, улар сарғаяди ва қорайиб қолади. Тайёр хом ашёнинг намлик миқдори 11-12% дан ошмаслиги керак.
Қорақовуқнинг табиий зич ўсиш майдонларини сақлаб қолиш учун уларнинг йиғишни қатъий кетма-кетлигига риоя қилиш тавсия этилади. Бир майдондан хом ашёни 3 йил ичида 1 мартадан кўп бўлмаган ҳолда йиғиб олиш амалга оширилади.

Хом ашёнинг рақамли кўрсаткичлари.

Ликорин миқдори 0,1% дан кам бўлмаслиги; вазни қуритиш вақтида 13% дан кўп йўқолмаслиги; умумий кул миқдори 12% дан; қўнғирлашган ва қорайган барглари 20% дан кўп бўлмаслиги керак. Оғирлиги 12-15 кг бўлган қопларга қадоқланади. Хом ашёнинг яроқлилик муддати 2 йил.

Кимёвий таркиби.

Қорақовуқ барглари ва пиёзбошларида асосий алкалоид ликориндан ташқари бошқа алкалоидлар мавжуд: панкратин, галантамин, нарвезин, гиппеастрин, унгминорин, тацеттин, унгерин, унсевин.

Тиббиётда қўлланилиши.

Ликорин препарати кучли қайт қилишга қарши таъсирга эга, у ўткир ва сурункали бронхит ва бронхоэктатитни даволашга ишлатилади.

Фойдаланилган адабиетлар рўйхати:

1. Акопов И.Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. – Ташкент: Медицина, 1990. – 446 с.
2. Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений. – М .: ГУГК, 1983. – 340 с.
3. Биологические особенности и распространение перспективных лекарственных растений // Под редакцией Т.А.Адылова. – Ташкент: Фан, 1981. –158 с.
4. Биологически активные вещества растительного происхождения. Б.Н.Головкин, Р.Н.Руденская, И.А.Трофимова, А.И.Шретер – в 3 томах. М .: Изд-во Наука, 2001. – 764 с.
5. Ботанико-фармакогностический словарь // Под ред. Блиновой К.Ф. – М .: Высшая школа, 1990. – 272 с.
6. Гаммерман А.Ф., Гром И.И. Дикорастущие лекарственные растения СССР. М .: Медицина, 1976. – 39с.
7. Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Янценко-Хмелевич А.А. Лекарственные растения (растения-целители). – М .: Высшая школа, 1984. – 400 с.
8. Гесь Д.К., Горбач Н.В. Лекарственные растения и их применение. – Минск: Наука и техника, 1977. – 552 с.
9. Государственная Фармакопея СССР // 11-е изд. – М .: Медицина, 1989. – 398 с.
10. Хожиматов К.Х., Хожиматов О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования объектами лекарственных, пищевых и технических средств. Ташкент: «Янги аср авлоди», 2009. – 171 с.
11. www.ipni.org
12. https://www.greeninfo.ru
13. http://lektrava.ru
14. http://manual-plants.com.ua/section/opisanie-rasteniy
15. http: //pharmspravka.ru
16. http://www.fito.nnov.ru
17. http://n-retsept.ru
18. www.plantarium.ru
19. http://www.theplantlist.org/
20. http: //www.u -lekar.ru/
21. http://100trav.su/
22. http://medgrasses.ru/ungeriya.html
23. http://flower.onego.ru/lukov/tulipa/44.html
24. http : //www.greatbiology.ru/dois-366-1.html

Khojimatov et al, 2024. Ungernia sewerzowii (Regel) В. Fedtsch. Қорақовуқ
https://cstr.cn/UZ113.45.PL.Ungernia.sewerzowii.IBUz.00022